Shirzad Sharif - Official Web Blog

خلاقيت

shirzadsharif — Thu, 14 May 2009 00:27:18 GMT

يكي از توانايي هاي فكري ما خلاقيت است. خلاقيت يعني توانايي تجسم پيش بيني و ايجاد ايده ها (پرورش قدرت تصور) و خلق ايده هاي جديد.

عامل سن، جنسيت و حتي تحصيلات به عنوان ركورد خوب براي خلاق بودن نيستند بلكه عامل كوشش و نيروي محرك ما بسيار مهم مي باشند. خلاقيت عبارت از چيزي بيش از صرفاً قدرت تصور است بلكه عبارت از قدرت تصوري است كه به نحوي لايتجزا به كوشش و هدف مرتبط شده است.

اصول اولیه خلاقیت

به طور کلی خلاقیت فرایندی است که طی زمان ادامه داشته و ابتکار، انطباق پذیری و تحقق از خصوصیات بارز آن به شمار می آیند و می تواند جوابگویی برای مشکلات باشد. برخی از محققان اصولی برای مشخص شدن مرزهای خلاقیت تعریف نموده اند:

- اول اینکه خلاقیت متضمن پاسخ یا مفهومی نو باشد یا آنکه احتمال وقوع آن بسیار کم باشد. اما باید توجه داشت که نو بودن و اصالت با آنکه شرط لازم خلاقیت است اما کافی نیست. زمانی یک پاسخ را می توان بخشی از یک فرایند خلاقیت به شمار آورد که تا اندازه ای با واقعیت مطابقت داشته یا اصولاً واقعی باشد.

- دوم خلاقیت باید گره ای را بگشاید یا با وضعیتی تناسب داشته و یا مقصود معینی را برآورد.

- سوم، خلاقیت واقعی مشروط به دوام آن بینش ابتکاری، ارزیابی و تفسیر و رشد آن باشد.

در جمله ای کوتاه می توان اینگونه بیان کرد «خیلی ها ایده های خوب دارند اما عده کمی آنها را عملی می کنند». همچنین یکی از عواملی که معمولاً با خلاقیت مربوط می دانند موضوع هوش است.

وجوه هوش

یک مبنای طبقه بندی، نوع فرایند و یا نحوه عملکرد خاصی است که انجام می گیرد. این نوع طبقه بندی شامل 5 گروه اصلی از توانشهای هوشی می باشد که عبارتند از عوامل:

- شناخت

- حافظه

- تفکر همگرا

- تفکر واگرا و

- ارزشیابی

شناخت، کشف و یا کشف دوباره و بازشناسی است. حافظه عبارت از حفظ آن چیزی است که درک شده است. در تفکر واگرا ما در جهات متفاوت تفکر می کنیم، گاهی به تفحص می پردازیم و گاهی در جستجوی تنوع هستیم در حالی که در تفکر همگرا اطلاعات به یک جواب درست و یا به بهترین جواب شناخته شده و قراردادی منتج می گردد. واضح است که یکی از توانشهای تفکر واگرا گوناگونی پاسخهایی است که تولید می شود. این نوع تولید تماماً زاده اطلاعات ارایه شده نیست. در اینجاست که مبحث انعطاف پذیری در تفکر پیش می آید که از مباحث اصلی خلاقیت به شمار می آید.

با این حال در بررسی افراد خلاق این نتیجه به دست آمده است که اگر چه داشتن حد معینی از هوش لازم است ولی شرط کافی نیست و لزوماً افراد با هوش خلاق نبوده اند در حالی که افراد با هوش متوسط می توانند افراد خلاق برجسته ای باشند. در واقع امور خلاقیت شاید بیشتر اکتسابی باشد تا فطری و می توان با آموزشهایی این توانایی را در خود افزایش داد.

خصوصیات افراد بسیار خلاق

از مطالعه افراد بسیار خلاق موارد زیر نتیجه شده است. البته این خصوصیات شخصیتی آنهاست نه اینکه با اینگونه رفتارها، انسان بتواند به خلاقیت برسد:

- تمایل به تعریف و تمجید از خود دارند

- اشخاص خلاق مخصوصاً خواهان قبول پیچیدگی و حتی بی نظمی در دریافتهای خود هستند بدون آنکه نگران آشفتگی ناشی از این امر باشند. این بدان معنی نیست که آنان فی نفسه بی نظمی را دوست دارند بلکه پرمایگی موجود در بی نظمی را به کم مایگی نظم ترجیح می دهند. تمایل دارند نزد دیگران به داشتن نظرات تند و احمقانه شهرت داشته باشند.

- کارهای آنها با اظهار نظر اینکه از موضوع پرت هستند مشخص می شود. شوخ طبعی و بذله گویی از صفات بارز این افراد است. باید به این افراد کمک کرد که بدون اینکه کینه توز و پرخاشگر باشند جسارت خود را حفظ کنند.

عوامل باز دارنده خلاقیت

- تلاشهای قبل از بلوغ برای حذف خیالبافی

- محدودیتهای بازدارنده قوه تدبیر و کنجکاوی کودکان

- تکیه بیش از حد به نقش جنسیت؛ تفکر خلاق مستلزم حساسیتی بیش از حد (خصوصیتی کاملاً زنانه) و وابستگی به غیر و اتکای به خود (خصلتی کاملاً مردانه) است. از همین رو یک پسر بسیار خلاق نسبت به سایر همجنسان همسال خود بیشتر دارای صفات زنانه به نظر می رسد.

- تاکید زیاد بر پیشگیری (نحوه پاسخگویی کودکان به مسایلی که مستلزم چاره اندیشی فرد هنگام قرار گرفتن در وضعیتی بن بست است نشان می دهد که تأکید بر پیشگیری قوه تصور بسیاری از کودکان را از رشد باز داشته است).

- القای ترس و کمرویی

- تاکید بر مهارتهای کلامی

خطری که استعداد خلاق فرد را تهدید می کند، قضاوت یا ارزیابی تجربه فرد نیست بلکه پیشداوری است که به تبع آن تجارب بسیاری در حوزه دریافت را نمی یابند. خطری که آموزشهای معمول چه در خانه و چه در مراکز آموزشی در بردارند این است که نظرات نو و احتمال وقوع اعمال جدید خیلی زود و بیش از اندازه مورد انتقاد قرار می گیرند.

عوامل تشدیدکننده خلاقیت و نوآوری

حس درونی تفکر، انسان را قادر می سازد شرایطی را که وجود خارجی ندارند، در درون ذهن شبیه سازی نماید و به وی این امکان را می دهد تا در امکانات یکسان با سایرین برای خود فرصتهای بهتری بیافریند. در واقع امور خلاقیت شاید بیشتر اکتسابی باشد تا فطری و می توان با آموزشهایی این توانایی را در خود افزایش داد. مجموعه عواملی که باعث تشدید و ترغیب فرد به نوآوری می گردند به عوامل تشدیدکننده تعبیر می گردند که خود به دو بخش کلی انگیزه ها و ابزارها تقسیم می شوند.

1. انگیزه ها

انگیزه های ترغیب کننده به نوآوری، می توانند به خصوصیات و زندگی خصوصی افراد مربوط باشد و یا اینکه به اجتماع محل سکونت فرد بستگی داشته باشد که ما در اینجا دلایل بروز هر یک را بررسی می کنیم.

1-1. انگیزه های بیرونی

به همه انگیزه هایی که از جامعه به فرد القاء می گردند گفته می شود که خود بر اثر موارد زیر ناشی می گردند:

- بحران های جامعه:

می دانیم سرچشمه خلاقیت نیاز است. اغلب مواقع اگر نیازی در زندگی بشر مشاهده نشود، الزامی به خلاقیت وجود نخواهد داشت. نیازهای بشر معمولاً به طور یکنواخت بروز می یابند مگر در شرایطی استثنایی مانند بحران های مختلف از جمله بحرانهای طبیعی چون سیل و زلزله و آتشفشان و طوفان و همچنین بلایایی که خود انسان مسب آنهاست که بارزترین آنها جنگ است. نوع و دلیل بروز یک بحران در اینجا مد نظر نیست و آنچه حائز اهمیت است هجوم سیل عظیمی از نیازها پس از وقوع بحران است که می تواند در جامعه سبب یک انقلاب فکری در نزد افراد گوناگون گردیده و به شکل نوآوری و خلاقیت بروز نماید.

- سطح توقعات جامعه:

جامعه ای که در آن سیر صعودی پیشرفت حاکم باشد، هر روز از طرف تک تک اعضای خود شاهد خلاقیت و نوآوری است. در این جامعه نوآوری به قشر متفکر و اندیشمند محدود نگردیده و همه مردم را شامل می شود بطوریکه حتی تبهکاران نیز در این جامعه هر روز به فکر خلق روشی نو در روند کاری خود می باشند.

1-2. انگیزه های درونی

انگیزه هایی که از درون شخص، منشاء می گیرند را انگیزه های درونی می نامند که شامل موارد زیر می باشند:

- اسعتداد ذاتی فرد:

این امر حتی بدون وجود هر گونه محرک خارجی ممکن است آگاهانه یا ناآگاهانه صورت گیرد و با داشتن هوشی متوسط و آموختن راه های افزایش تفکر خلاق، کاملاً قابل دسترسی برای همه نیازهای زندگی می باشد.

- نیازهای درونی:

گاهی اوقات افراد در خود نیرویی احساس می کنند که همواره آنان را وا می دارد که در جهت کمک به دیگران و ارتقای سطح زندگی در جامعه، دست به نوآوری بزنند. این افراد از هر جنس و سن و شغلی می توانند باشند. به عنوان مثال خانمی در آمریکا که از آگهی های تجاری تلویزیون ناراضی بود آنها را مطابق با ذوق خود مجدداً می نوشت.

- بحران های شخصی :

بحران های شخصی نیز مانند بحران های جامعه، می توانند محرک بسیار قوی در امر نوآوری برای شخص باشند.

2. ابزار ها

برخی فاکتورهای تعیین کننده برای دستیابی به تفکر خلاق وجود دارند که می توان از آنها به عنوان ابزارهای نوآوری یاد کرد. این ابزارها عبارتند از:

- اراده

- اعتماد به نفس

- کمیت

- شبیه سازی

- استمداد از دیگران

- مجاورت / تشابه / تباین

- تغییر دادن

- فعالیتهای جنبی و...

این عوامل راهکارهایی برای آموزش نوآوری و تفکر خلاق ارائه می دهند.

منابع:

1. روزنامه کیهان، 11/12/1386

بداهه در هنر

shirzadsharif — Tue, 12 May 2009 08:32:24 GMT

● منبع: سایت - پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی

http://www.bashgah.net/pages-19365.html

وقتي بحث از بداهه مي‌باشد و قصد ما اين است كه بداهه صحبت كنيم بايد كار بداهه را با بداهه آغاز كرد، همه بداهه‌پرداز هستند، موسيقي‌دان‌هاي قديمي، زندگي و نحوه‌ي تكامل آن‌ها، حتي يك نظريه‌‏پرداز از بداهه در روش خود استفاده مي‌كند. يك بازيگر تئاتر وقتي بدون هيچ زمينه‌ي قبلي نمايشي را ارائه مي‌دهد، در واقع در حال بداهه‌‏پردازي است. تئوري‌ها تا سي سال پيش بر اين اعتقاد بودند كه بداهه‌‏پردازي، بداهه، خلاقيت و نوآوري و نو‌انديشي قابليت آموختن نيست. بلكه استعدادي ذاتي است. بعدها ثابت كردند كه اين‌طور نيست، هر چه ما از دوره‌‏هاي سنتي به عصر صنعتي نزديك مي‌شويم پردازش في‌البداهه در انسان گويي كم‌رنگ‌‏تر مي‌شود و دليل آن هم وجود استرس، نگراني و مشكلات در زندگي است. گاهي اوقات مي‌شود با بداهه يك محيط را تغيير داد. بداهه‌پردازي به تحمل افراد هم بستگي دارد كسي كه داراي تحمل كم و درصد استرس پذيرش كم است، نمي‌تواند بداهه‏‌پرداز خوبي باشد. چون بداهه با استرس رابطه دارد. نقل شده است كه ابوعلي سينا در مواجه با يك انسان كه فكر مي‌كرد گاو است، گفت تو گاو خوبي هستي ولي براى كشته شدن لاغر هستي و از طريق خوردن غذا به او داروهاي مورد نيازش را خوراند پس ابوعلي سينا او را درك كرده بود. بنابراين درك بداهه‌‏پردازي اولين اصل پديدارشناسي بداهه‌‏پردازي است.

فعّاليت‌هاي مغزي به چهار دسته تقسيم مي‌شوند:

1ـ فعاليت جبري كه بدين‌وسيله پديده‏‌هاى پيرامون خود را درك مي‌كنيم و مي‌بينيم.

2ـ فعاليت‌هايى كه به عنوان بداهه شناخته شده‌‏اند.

3ـ فعاليت‌هايى كه شامل استدلال تجزيه و تحليل است.

4ـ مرحله خلاقيت. پس اصيل‏‌ترين، غني‌‏ترين و باارزش‏‌ترين ويژگى انسان‌ها همان توانايى انديشه‏‌هاى خلّاق مي‌باشد.

با شروع استرس در شخص سرعت پردازش اطلاعات افزايش پيدا مي‌كند و انسجام اطلاعات بيشتر مي‌شود درنتيجه پردازش انديشه‏‌هاي خلاقانه هم افزايش پيدا خواهد كرد. همين اتفاق موجب مي‌شود كه يك نگرش تازه در آن‌ها وجود داشته باشد اين نگرش تازه باعث پيدايش بداهه‌پردازي در آن‌ها مي‌شود. بداهه‌پردازي يعني به‌وجودآمدن ساختاري كه عملاً از قبل وجود نداشته است. در هر صورت اگر مي‌خواهيم نهان قضيه‌اي را پيدا كنيم بايد از آن نترسيم. حتي ممكن است به خرافه گرايش پيدا كنيم و خطاهاي منطقي داشته باشيم. مردم قديم نمي‌دانستند مثلاً بيماري يا جنون رواني بعد از زايمان چيست و اعتقاد داشتند اين آل‌گرفتگي است. يعني يك موجود افسانه‌اي به‌نام آل خواهد آمد كه جان زن زائو را مي‌گيرد. بعد به دنبال راه حل مي‌گشتند و في‌البداهه علتي را برايش مي‌ساختند و مي‌گفتند اگر كنار آن آهن بگذاريم اين اتفاق نمي‌افتد در حالي كه آهن فيزيولوژي خون را تغيير مي‌دهد و ايجاد تغييرات فيزيولوژيكي مي‌كند. اين خود بداهه است. يعني آفرينشي كه كمك مي‌كرد تا به‌وسيله‌ي آن جلوي مشكلي را بگيرند. بعضي‌ها معتقدند كه خلاقيت به فعاليت مغز در نيمكره چپ انسان مربوط مي‌شود و اگر ما ارتباط اين دو نيمكره را زياد كنيم و اين دو را تقويت نماييم نبوغ ايجاد كرديم. و بعضي‌ها با واردكردن مواد راديواكتيو به سلول‌هاي مغزي انسان سعي در اين داشتند كه ببينند كدام قسمت ذهن فعال مي‌گردد و آن‌ها را يادداشت مي‌كردند و مطالعاتي روي آن‌ها انجام مي‌دادند و تفاوت‌ها را بررسي مي‌كردند. ذهن ما بايد انعطاف‌پذير باشد و ويژگي‌هاي ابتكار داشته باشد و يك موضوع را از جنبه‌هاي گوناگون بررسي كند مثلاً آجر را يكي ممكن است از وزن آن استفاده كند ديگري ممكن است آن را به عنوان وسيله‌‏اي به كار ببرد و ديگرى ممكن است آن را خرد كند و از خرده‌هاي آن استفاده كند مهم اين است كه مي‌توان با كاربردهاى گوناگون از آن استفاده كرد. دو ديدگاه در مورد انسان‌هاى خلاق و غير خلاق عنوان مي‌كنند 1ـ ديدگاه روانكاوى 2ـ ديدگاه انسان‌گرايى. فرويد بيشتر از همه در اين زمينه نظر داده است و مي‌گويد تضاد اميال درونى ما با محيط بيرونى خلاقيت را به‌وجود مي‌آورد. وى اعتقاد دارد اميالى كه فرصت بروز ندارند و در صورت بروز در جامعه با آن‌ها برخورد مي‌گردد به صورت يك كار خلاقه بروز مي‌كند. انسان‌گرايان مي‌گويند كه اين‌طور نيست خلاقيت ناشى از يك‌پارچگى وجودى است وقتى كه يك فرد بتواند تعارض‌‏ها را بشكند يعنى مي‌تواند خودش را آن طور كه هست بپذيرد و قبول كند و خلاقيتش را ابراز نمايد. كسى كه با مشكلات زندگيش به نوعى مثبت برخورد مي‌كند فرد خلاقى است و خلاقيت در واقع اين است كه فرد احساس كند بر روى مشكلات خويش كنترل درونى دارد.

برخى دانشجويان، محققين تازه كار احساس مي‌كنند ديگر چيزى براى كشف شدن در دنيا وجود ندارد و چيزى براى ابداع نيست و موضوعى نيست كه ديگران به آن موضوع نپرداخته باشند. همين احساس باعث مي‌شود واقعاً كارها براى آن‌ها تمام شده باشد و چيزى براى آن‌ها نمانده باشد. وقتى از پديدارشناسى بداهه حرف زده مي‌شود، اين موضوع بررسى مي‌گردد كه چرا يك نقاش مي‌تواند يك تابلو، رنگ، حركت، تجسم، فضا را خلق بكند. در صورتى كه دكتران تخصصى هنرهاي تجسمى نمي‌توانند يا يك سفالگر چگونه مي‌تواند با رجوع به درونيات خود شكلي را بيافريند كه ديگران نمي‌توانند و يا يك شاعر و... هنجارها هميشه تعيين‌كننده خلاقيت هستند، بعضي از ذهن خلاق خود در جهت منفي استفاده مي‌كنند. با اين كار آن‌ها تا حدودي هنجارها را هم تغيير مي‌دهند ولي با تغيير هنجارها به‌خصوص هنجارهايي كه مباني فكرى و تحليلي ندارند و داراى مبانى غير علمى و غير فكرى هستند، خلاقيت‌ها نيز در مسيرى خواسته شده بروز مي‌كند و بداهه مي‌تواند مبانى اين نو هنجارها را تغيير دهد. مثلاً در مورد بحث صراحت در بيان تجربه اگر كسى موضوعى را مطرح كند و داراى صراحت تجربه باشد و روى آن عمل خواسته شده كار كند مي‌تواند خلاقيت و ابداع را ايجاد كند، هميشه انسان بايد آن چيزي كه هست باشد نه آن چيزي كه ديگران و اطرافيان از وي مي‌خواهند، يا دوست دارند آن طوري باشد كه خودشان دوست دارند، بنابراين شخصي كه داراي عدم اعتماد به نفس مي‌باشد به علّت عدم ابراز وجود خودش را انكار مي‌كند و همين باعث مي‌شود يك شكل منفى از خودش ايجاد كند. بنابراين به خاطر عدم تحمل دچار استرس مي‌شود. تفاوت بديهه‏‌سازى و خلاقيت در اين است كه خلاقيت نياز به پشتكار دارد و انتقاد در آن خيلي مهم و اساسي است ولي بداهه نياز به اين‌ها ندارد و فقط كافي است كه شخص بتواند خودش را بپذيرد و خود انگيخته شود. در بداهه اصل اين است كه منتظر نباشيم كه ديگران ما را تأييد كنند، بلكه خودمان خودمان را بپذيريم زيرا بداهه‌پردازي يعنى آفريدن بدون هيچ پشتوانه‌ي قبلى. بنابراين بداهه‌پردازي سلسله‏‌وار اعتقاد به خويشتن، پذيرش خويشتن، فرصت‏ دادن به خويشتن براى بروز نفس، اعتماد ديگران، پذيرش ديگران، فرصت به ديگران حتى براى بروز نفس مي‌باشد.

بداهه همان خلاقيت نيست بلكه بداهه از نظر جنس داراى عنصر خلاقيت است. ولى چيزى فراتر، ويژه‌‏تر، خاص‏‌تر از خلاقيت است. يعنى اگر انسانى تجربه‌ي بداهه داشته باشد به او انسان خلاق مي‌گويند ولى الزامى نيست كسى كه داراى تجربه خلاقيت است به او بداهه‌پرداز بگويند. براى رسيدن به اين مسأله كه آيا بداهه ذاتى است يا اكتسابى بايد با نگاه به مبانى نورولوژيكى، روانشناختى و تعليم و تربيت، كار را شروع كنيم. اگر بداهه چيزى فراتر از خلاقيت است. چيست؟ يعنى نگاهى شناخت‏‌شناسى به بداهه داشته باشيم. اين چيستى و يا پديدارى كه ما از آن ياد مي‌كنيم در يك انسان چگونه تجلى پيدا مي‌كند چگونه اين اتفاق مي‌افتد؟ و آيا امكان تكرار در انسان ديگرى هم وجود دارد يا نه؟ براى رسيدن به اين جواب بحث را از ادبيات الهى شروع و سعى مي‌كنيم به ادبيات علمى برسيم. علّت و هدف از آفرينش محبت و معرفت است. نزول مظاهر الهى، پيامبران، تعاليم الهى همه حركت‌هايى است كه در داخل دنياى انسانى و دنياى محيطى ما به عنوان خلاقيت و ابداع و بداهه انجام مي‌گيرد، همه‌ي اين‌ها ختم به يك حركت مي‌شود كه همان محبت است. ما همه حامل محبتى هستيم كه آن را يا از طبيعت يا از منبع والاى الهى، متافيزيك دريافت مي‌كنيم و يا به گونه‏‌اى از درون خودمان دريافت مي‌كنيم و حركت ما به عنوان يك انسان از سر نخ‌هايى كه در طبيعت وجود دارد شروع مي‌گردد و با توانمندي‌هاي خود آن را به سمت بيرون سوق مي‌دهيم و در نهايت به سمت طبيعت حركت مي‌دهيم. ما سه نوع دنيا داريم، دنياى درون و دنياى بيرون و متافيزيك. حادثه‏‌اى كه از قبل زمان داشته باشد خلاقيت يا ابداع براى انسان است اما اگر حادثه‌‏اى را ايجاد كنيم كه در آن زمان فرع قضيه باشد ما به آن بداهه مي‌گوييم.

ما يك سرى توانمندي‌ها را از منبع الهى مي‌گيريم روح ما يك سرى توانمندى دارد، و يك سرى توانمندى را هم از طبيعت مي‌گيريم و با سر نخ‏‌هايى كه از طبيعت گرفته‏‌ايم همه را تركيب مي‌كنيم و از تركيب آن‌ها يك تركيب مغزى استخراج مي‌كنيم، سرانجام از آن نيرويى به‌وجود مي‌آيد كه ما اسمش را عقل جزئى و عقل درون مي‌ناميم و بعد با قوه‌ي اختيار اين توانمندى را در جهت كشف، اختراع و اكتشاف و سوار شدن بر طبيعت استفاده مي‌كنيم. ما چيزهايى كه در اطراف خود مي‌بينيم همان پديده‌‏هاي بيرونى است كه به ما پيام‌‏هاي هستى مي‌دهند برخى از آن‌ها عنصر زيباشناسى هستند. از نظر جذابيت، از نظر تناسب يا از نظر هماهنگى ذهن ما را تحت تأثير خود قرار مي‌دهند. تجربه‌‏هاي زيباشناسى در درون ما مثل انعكاس يك تصوير زيبا در آينه در ما تجلى زيباشناسانه ايجاد مي‌كند و ما به‌تدريج جلوه‌هاي زيباشناسى را در درون خود مجسم مي‌كنيم. واكنش‌هاي زيباشناسانه در برخورد با پديده‌هاي مشابه به صورت واكنش‌هاى كلامى، شعر موزون، موسيقى و يا تركيب حركات عضلات و واكنش‌هاي نقاشى روى بوم و رنگ و... را به وجود مي‌آورد و ما از آن‌ها به عنوان خلاقيت و گاهى اوقات بداهه ياد مي‌كنيم. بداهه برخلاف خلاقيت امكان تصحيح و تكميل ندارد. فردى كه سعى مي‌كند از نيروهاي بارز و نهفته‌ي خود براى پيدايش يك اثر جديد، يا فكر جديد و يا پديده‌‏اى جديد استفاده نمايد، بداهه را به‌وجود مي‌آورد. چيزي كه در عنصر خلاقيت وجود دارد، اين است كه فرد با قصد، نيت و تصميم قبلى در بسيارى اوقات دست به خلاقيت مي‌زند ولي بداهه چنين نيست. اولين عنصرى كه در بداهه براى انسان قابل كشف است جسارت مي‌باشد يعنى كسى كه براى خودش يك تجربه ناممكن را حداقل در ذهن خودش ممكن كند و همچنين رهاشدن از وضعيت كليشه‌‏اى و خود را در وضعيت جديد قراردادن. بنابراين در بداهه چيز ديگرى كه غير از جسارت در ذهن انسان ايجاد مي‌شود، تفكر و اگر است يعنى آن‌چه كه تاكنون انسان به آن نپرداخته است. ما در پرداختن به مسأله ذهن و كاركرد آن باز مجبوريم از ديدگاه فيزيك اين موضوع را بررسى كنيم. اطلاعاتى كه از بيرون وارد مغز مي‌شود در مكانى سلولى به نام نرون خاكسترى رنگ قرار مي‌گيرد. اين سلول‌ها تحريك مي‌شوند و تغييرات ايجاد مي‌كنند كه در نهايت انعكاس عصبى صورت مي‌گيرد اين انتقال به كيسه‌‏هايى مي‌رسد كه بعد از پاره ‏شدن باعث آزادشدن يك سرى مواد شيميايى مي‌گردند كه در نهايت باعث بروز حالات و رفتار مي‌گردند. در بداهه ما خلاصه شدن زمان و مكان و فضا را در سيستم مغزى مي‌ببنيم كه به اصطلاح انعطاف‏‌پذيرى مي‌گوئيم.

بداهه يعنى آزادسازى قدرت تصوير براى پيوستن به بي‌نهايت كه در ادبيات كمتر به آن توجه شده است و يكى از موضوعاتى است كه به ما مي‌گويد چگونه به بي‌نهايت فكر بكنيم چگونه مي‌توانيم تصاوير ذهنى خودمان رامرتب و آزاد كنيم. در اين‌جاست كه اين حركات رفته‌رفته به سمت جريانات معنوى و الهى پيش مي‌رود. بنابراين بداهه جدا از خلاقيت است چون خلاقيت ماده‌ي اوّليه مي‌خواهد و نيازمند آمادگى قبلى است و در آن بعد زمانى مطرح است ولى بداهه زمانى كاملاً فشرده و كم مي‌خواهد و كاملاً از اين مسأله مستقل است، يك نيروى مستقلى است كه مي‌تواند در ارتباط با منبع الهى باشد و با ساختار درون مغزى عمل كند پس قوه بداهه از نظر بسيارى از افراد جزو قواى مختص معنوى و روحى است و از نظر بسيارى از انسان‏‌هاى ديگر به خاطر تغييرات شگرف ساختارى هيپوكام در قسمت حافظه است.

گرچه بداهه داراى عناصر و ريشه‌‏هاى فطرى، شخصيتى و به نوعى مبتنى بر ساختار ژنتيك و هوشمندى و يا نبوغ انسان است وليكن قابليت انتقال، قابليت تكثير، قابليت توليد، ايجاد و توسعه را دارد. اگر انسان احساس كند كه به نوعى بسته‏ شدن و محدود شدن در ذهن دچار شده است و قصد برخورد با اين حالت را داشته باشد بايد چيزى تحت عنوان تفكر واگرا‌داشتن و به نوعي واگرا برخورد كردن با مخاطب را مورد توجه قرار دهد و آن مي‌تواند يك روش مدل‌سازى شده گسترش ايجاد انگيزه‌هاي بداهه و بداهه‏‌پردازى در انسان باشد. همچنين فراهم ‏كردن شرايط روانى، احساسى، عاطفى كه از جمله گام‌هايى است كه در حيطه‌ي آموزش مي‌توان به آن اشاره نمود، اولين قدم براى آموزش بداهه در كودكان، دانشجويان و... اين است كه بايد تدابيرى اتخاذ گردد تا آن‌ها در قدم اول به خودشناسى برسند و راه‌هاى رسيدن به آن هم ايجاد انگيزه است. به طوركلى براى بروز خلاقيت و خلاق بارآوردن بچه‌ها شرايط زيادى لازم است كه بايد رعايت گردد مثلاً شرايط زيست‌محيطى تأثير خيلى زيادى دارد و در واقع يكى از اصول بروز خلاقيت مي‌باشد. ايجاد انگيزه يكى ديگر از اين اصول است. واداشتن بچه به تفكر و انديشه باز يكى از راه‌هاى خلاق بارآوردن آنان مي‌باشد. و بايد شرايطى ايجاد كرد و يا با طرح سؤالاتى ذهن كودك را به ايجاد تفكر تحليل‌گرانه واداشت‌.

براى تحقق اين هدف يعنى ايجاد تفكر تحليل‌گرانه چه كسانى مي‌توانند كمك كنند؟ درنگاه اول درمى‌يابيم كه در وحله اول بايد جامعه آمادگى پذيرش آن را داشته باشد و بعد از آن مديران فرهنگى و اجتماعى جامعه مي‌توانند خيلى مؤثر باشند. بعد از اين‌كه خلاقيت و بداهه را تعريف كرديم، نوبت به روش‌هاى پژوهش و خلاقيت و آموزش بداهه و بداهه‌پردازي مي‌رسد. با ارائه مفاهيمى در قالب تعاريف واژه‌هاي فوق به سبك‏‌شناسى و روانشناسى آن‌ها مي‌پردازيم.

بداهه در واقع يك طوفان ذهنى است كه موجب مي‌شود احساس فعال‏‌تر از قبل شروع به حركت كند و فرد سرعت فكرى بگيرد. در يك فرد به‏‌طور معمول قسمت‌هاى عصبى گيرنده، فرستنده، پيام‏‌دهنده با هم كمك مي‌كنند تا احساسى كه ما از آن ياد مي‌كنيم به ادراك مي‌رسد بعد تصميم‌گيري مي‌كنيم و با استفاده از تناسب و هماهنگى بين اجزاء به تركيب مي‌رسيم. در بداهه به يكباره احساس و ادراك با هم اتفاق مي‌افتد يعنى فاصله‌ي احساس و ادراك برداشته مي‌شود و همزمان كه فرد حس مي‌كند زيربناى ادراكش هم شكل مي‌گيرد. و حتى ادراكش كامل نشده شروع مي‌كند به پاسخ دادن و همين‌طور زنجيره‌‏اى از احساس، ادراك، رفتار و پاسخ در هم ايجاد مي‌شود كه از آن به عنوان SPR ياد مي‌شود. به همين دليل وقتى مولوى بداهه‌پردازي مي‌كرد چيزى تحت عنوان شور و احساس او را فرا مي‌گرفت. بداهه‌پردازها از نظر صرف انرژى روانى آن‌چنان خسته مي‌شوند كه گاهى اوقات بي‌هوش مي‌شوند چون انرژى زيادى مصرف مي‌كنند. آفرينش مهمتر از چگونگى آفرينش است، بداهه هنرى است انگيزشى، هيجانى كه طوفانى از احساس و ادراك را در ذهن بداهه‌پرداز به‌وجود مي‌آورد. اين طوفان ذهنى در حين شتاب با پردازش اطلاعاتى كه داراى انسجام و هماهنگى هستند خلاقيت را براى ذهن بداهه‌پرداز به‌وجود مي‌آورد.بنابراين درروانشناسى بداهه‌پردازي مجموعه‌اى از توانايي‌هاي شناختى، فراشناختى، انگيزشى، احساسى و فرااحساسى در شخص بداهه‌پرداز به‌وجود مي‌آورد كه به او امكانِ توليدِ همزمان با تنظيم ذهنى و تنظيم همزمان با پردازش ذهنى، پردازش همزمان با توليد ذهنى، توليد همزمان با انسجام توليد مي‌دهد. در حقيقت زنجيره‌اى را به‌وجود مي‌آورد كه تخيل را به واقعيت و واقعيت را به حقيقت و حقيقت را به انسجام زندگى دعوت مي‌كند.شخص بداهه‌پرداز به صورت متمركز مي‌تواند آن‌چه را كه در ذهن مخاطب است از طريق نمونه‏‌بردارى ادراكى با گونه‌هاي تصادفى، شنيده‌هاي تصادفى، برخوردهاى تصادفى برداشت كند و توليد خود را آن‌چنان با نگاه مخاطب انطباق ببخشد كه مخاطب احساس كند بداهه‌پرداز چيزى را مي‌گويد كه مخاطب مورد نيازش مي‌باشد و بداهه‌پرداز چيزى را مي‌سازد كه مورد نياز مخاطب است. مثلاً قصه‌سازى مادر براى فرزند كه در آن ساختار لالايى را به گونه‌‏اى خلق مي‌كند كه كودك احساس كند آن ساختار را مادر تازه به‌وجود آورده است. در اصل بداهه‌پردازي رهبر سمفونى ذهن، احساس، ادراك، انديشه، پردازش اطلاعات در ساختارهايى است كه زيربناى آن را شخصيت فرد بداهه‌پرداز به‌وجود مي‌آورد. به همين دليل شخص بداهه‌پرداز را بايستى ذهن خلاق نام‌گذارى كرد. ذهنى كه همزمان با توليد، به نياز مخاطب، به تناسب توليد با توليدات قبلى به تناسب توليد با مبانى توليد به تناسب توليد با شناخت و ساختارهاى‌شناختى توجه داشته باشد پس بداهه‌پرداز مي‌تواند از كاغذ سفيد آن‌چه را براى شما بيان كند كه گويى قبلاً نگاشته است و آن را منظم در ذهن خود ترسيم كرده است. آن‌چنان آن را براى شما بيان مي‌كند كه گويى سخنرانى از روى يك نوشته‌اي از پيش تعيين‌شده است كه براى جلسه‌ي سخنرانى در يك دانشگاه آكادميك انجام مي‌گيرد.به همين دليل بعضى از دانشمندان مي‌توانندبداهه‌پردازي را براساس دواصل انعطاف‌پذيرى و اصالت آن‌چنان انسجام بخشند كه فرد بداهه‌پرداز را به گونه‏‌اى در پشت يك صفحه‌ي سفيد به سفيدخوانى در جهت پردازش اطلاعات قرار بدهند. انسانى كه في‌البداهه و با حس في‌البداهه كار مي‌كند كم‌‏كم در وجودش چيزى تحت عنوان فراخورد ارزشى و نگرشى به‌وجود مي‌آيد نه فراخوردى كه فرويد به آن معتقد بود وى فقط به فراخورد اخلاقى معتقد بود. اين فراخورد احساسى، ادراكي چيزى نزديك به شناخت خود است كه انسان كم‌‏كم از حالت Progect و انعكاس ديگران به Sobject و تحليل درونى فرد مي‌رسد. كم‏‌كم به aject يا ارزيابى ديگران مي‌رسد و يا فراتر از خويشتن ديگران را هم درك مي‌كند و به ديگران راه نشان مي‌دهد. از رسيدن به خود لذت مي‌برد اما از رسيدن به ديگران لذت بيشترى احساس مي‌كند.

بداهه پديده، اتفاق يا فرآيندى است كه انسان بدون آمادگى و مبتنى بر خلاقيت در حيطه‌هاي كلامى، تجسمى، فضايى، حركتى و غيره... متجلى مي‌كند. در اين‌جا مي‌خواهيم به ارتباط بهره‌ي هوشى يا (IQ) و نبوغ بپردازيم و بررسى كنيم كه اگر اين ارتباط مثبت باشد پس بداهه امرى خارج از آموختن است يعنى فقط فرد با (IQ) بالا داراى نبوغ است و نيز ارتباط نبوغ با بداهه را بررسى نمائيم و ببينيم چه عواملى باعث به‌وجودآمدن بداهه مي‌شوند. به زبان ساده و عاميانه خلاقيت يعنى اين‌كه هر كسى بتواند گليم خودش را از آب بيرون بكشد. ولى تعريف علمى خلاقيت عبارت است از تمام فرآيندها و سير مراحلى كه سبب افزايش توانمندى فرد مي‌گردد تا بتوانند زندگى بهتر و سالم‌ترى داشته باشد. در خيلى از كتب خلاقيت و بداهه‌پردازي مترادف هم ذكر شده‌‏اند و در بعضى كتب هم داراى تفاوت هستند اما نه چندان چشمگير. اما بايد گفت فرد بعد از آشنايى با خلافيت و وارد شدن به اين مقوله و به ظهور رساندن توانمندى خود مي‌تواند سؤالاتش را شخصاً حل كند در اين حالت شخص نبوغ خلاقيت پيدا كرده است. دكتر كردى در تعريف نبوغ مي‌گويند: نبوغ درجه‌ بسيار عالى و خاصى از هوش و توانمندى فرد است كه به او اجازه انجام كارهاى خارق‏‌العاده را مي‌دهد ولى هوش و نبوغ مبناى ارتباطى ندارند يعنى صرفاً انسان‌هاى نابغه آدم‌هاى في‌البداهه نيستند. نبوغ درجه‌ي عالى از هوش است. هوش و استعداد توانمندي‌هاي بالقوه و بالفعل افراد نسبت به رفتارهاى مختلف در محيط اجتماعى است و هدف تغيير و حركت اين توانائي‌ها از بالقوه به بالفعل است. حالا مي‌خواهيم بدانيم در چه كسانى امكان بروز بداهه بيش از سايرين است. به‌طور كلى اين امكان در افرادى كه راحت هستند و احساس خوبى دارند زياد است و بايد توجه داشت كه هر قدر درجه‌ي اضطراب فرد بالاتر رود دريچه‌هاي سانسور در فرد بيشتر مي‌شود پس بداهه به نوعى با بهداشت روانى فرد هم مرتبط است. احساس يك فرد در يك محيط و فضاى توأم با طنز بيشتر در جهت في‌البداهه حركت مي‌كند تا محيطى كه خشك و رسمى است در نتيجه دريچه‌هاي سانسور در فرد كمتر خواهد شد. فنون تدريس داراى اصول چهارگانه‌‏اى مي‌باشد كه يكى از آن‌ها بداهه‌پردازي است. اين اصل را اولين بار فردى در نظام آموزش اروپايى مطرح مي‌كند و اين‌گونه بيان مي‌دارد كه بداهه‌پردازي در موسيقى يا در علم خاصى نيست بلكه در همه‌ي زمينه‌ها وجود دارد در برخوردها در ارتباطات در كلام و غيره و به‌طور كلى تمام مراحل زندگى مملو از بداهه‌پردازي است و صرفاً به يك امر خاصى اختصاص پيدا نمي‌كند. بداهه‌پردازي مختص يك شخص خاص نيست و هر كسى مي‌تواند بداهه‌‏پرداز باشد. اصل ديگر در مورد بداهه‌پردازي به اين مسئله اشاره دارد كه در تمام علوم بداهه‌پردازي بحث اصلى مي‌باشد. اصل بعدى در بداهه‌پردازي هم فردى هم گروهي بودن آن است. درواقع در آموزش‌هاى گروهى اثر بداهه‌پردازي بيشتر از آموزش‌هاى فردى است. همچنين در بداهه توجه به انگيزه‌هاي افراد اصلى مهم است، خصوصاً در ارتباطات اجتماعى كه ايجاد انگيزه بسيار اهميت دارد. انگيزه‌‏ها در هر كسى وجود دارد وليكن متفاوت است. انگيزه‌هاي بچه‌ها سطحى و انگيزه‌هاي بزرگ‌ترها پيشرفته‌‏تر است. از اصول ديگر كه در بداهه‌پردازي مهم است توجه به موقعيت‌هاست يعنى افراد بايد در موقعيتى خاص قرار بگيرند تا قدرت بروز توانمندي‌هاي خود را داشته باشند. لازم به ذكر است كه تفاوت‌هاى فردى هم سهم مهمى در ايجاد توانمندي‌هاي گوناگون را در بداهه‌پردازي دارند.

توانمندي‌هاي افراد را مي‌توان شناخت اما نه به طور كامل. در اين ارتباط اصلى به نام اصل هويت مطرح مي‌شود يعنى آزادي دادن به فرد. آزادى در فرضياتى كه بيان مي‌شود و از اين طريق توانمندى افراد مشخص مي‌شود. اصل بعدى در بديهه‌‏پردازى بُعد عاطفى است كه از بعد عقلى مهم‌تر است به‌خصوص رفتار عاطفى كه فرد از خود نشان مي‌دهد بسيار مهم است. خودساخته‏‌هايى كه فرد بيان مي‌كند هرچند كه ممكن است غيرواقعى باشند اما نشانه‌ي رشد و توانمندى اوست. در بداهه‌پردازي و خلاقيت قياس يكى از عناصر است كه در يادگيرى و ياددهى مي‌تواند بسيار مفيد واقع شود و زمينه‌ي رشد افراد را فراهم كند. پس قياس در بداهه‌پردازي يكى از اصول مهم است كه ممكن است عقلى باشد يا شخصى. نبوغ زمينه‌اي شخصى، ذهنى و هوشى در بداهه‌پردازي است. ولى بداهه‌پردازي تنها به نبوغ بستگى ندارد بلكه مهارت‌هاى فنى و ادراكى و انسانى و كاربرد هوش‌هاى چندگانه ذهنى در بداهه مؤثرتر مي‌باشد.بداهه‌پردازي رفتارى است كه براى يك شكل هنرى و يا يك صورت و حالتى از زندگى به‌وجود نخواهد آمد بلكه در همه‌ي جنبه‌هاي زندگى مي‌تواند توقف و تجلى پيدا كند. بداهه‌پردازي به توانايى و مهارت‌هاى نوين ديدن، نوين شنيدن و پردازش اطلاعات كاربردى بستگى كامل دارد. اصول بداهه‌پردازي زمينه‌هاي ورود و تفكر بداهه هستند كه مي‌بايستى مورد توجه قرار بگيرند. بداهه‌پردازي امرى فردى و گروهى است كه مي‌تواند به صورت عميق و همه‌‏جانبه جامعه را تحت‌تأثير خود قرار دهد. سه اصل انگيزشى در بداهه‌پردازي عبارتند از اصل توجه به بعد عاطفى فرد به‌ويژه كودكان و نوجوانان ـ اصل توجه به انگيزه‌هاي افراد و اصل توجه به موقعيت فرد. در بداهه موقعيت‌شناسى درونى و بيرونى يك ماتريس‏‌شناختى و عاطفى را در ذهن به‌وجود مي‌آورد كه براساس اين ماتريس چند بعدىِ عاطفى شناختى رفتارى، رفتارهاى نمايشى، تجسمى، موسيقايى و بدن حركتى بداهه‌پردازي بروز مي‌كند و نمودار مي‌شود. در بداهه‌پردازي بُعد عاطفى از بعد عقلانى مهم‌تر است و مي‌بايستى در پردازش اطلاعات، تربيت حسى و عاطفى از آن استفاده‌هاي عينى شود كه در تعليم و تربيت انجام مي‌گيرد. كشف شهود روانى زمينه‌اي در جهت تقويت بداهه‌پردازي به‌ويژه با تأكيد بر شناخت مبتنى بر كشف و شهود است. بر همين اساس فرصت‌هاى مبتنى بر كشف و شهود براى كودكان، نوجوانان و بزرگسالان مي‌تواند زمينه‌هاي بداهه‌پردازي را ايجاد نمايد و از دانش نبوغ و توانمندي‌هاي ذهنى بسيار مؤثرتر است. قياس زيربناى پيدايش انديشه‏‌ها، افكار في‌البداهه و تجارب في‌البداهه در درون ذهن است. بر اين اساس بايستى ارزش‌‏يابى قياسى شخصى، قياسى جمعى و قياسى استعاره‏‌اى را به عنوان سه مرحله رسيدن به اين دستاوردهاى اصيل و پايدار مورد توجه و تأكيد كليدى مجامع و محافل علمى دانشگاهى قرار داد. رويكرد پرداخت به بداهه زمينه‌اي در جهت تفكر خلاقيت در كليه‌ي ابعاد سنى، اجتماعى و شخصيتى مي‌باشد. به همين دليل در كليه كتاب‌ها و زمينه‌هاي درسى بايد از آن استفاده كرد. بداهه زمينه‌اي است كه مي‌تواند جامعه را به سوى توسعه پايدار فرهنگى و هنرى و اجتماعى سوق دهد.

بر اين اساس هر اندازه بداهه بتواند زيرساخت‌هاى اجتماعي را براساس يك رويكرد منطقي و متناسب با جامعه‌شناختى رشد دهد، امكان تبلور ايده و خلاقيت در جامعه افزايش پيدا مي‌كند. خانواده اساسي‌ترين نهادى است كه مي‌تواند در زمينه‌ي تجلى بداهه در فرزندان تأثير داشته باشد. مشروط بر آن‌كه ديكتاتورى خانوادگى كنار گذاشته شود و مشاركت و دموكراسى جمعى جاى آن را بگيرد. اصول ديگرى نيز وجود دارد كه تأثير زيادى در بروز خلاقيت افراد دارد از جمله اين‌كه محيط زندگى و خانه بايد آرام باشد طوري‌كه فرزندان احساس كنند كه قشنگ‌‏ترين مكان محيط دلپذير خانه است.

اصل بعدى ارتباط مؤثر و معنادار و در واقع دوطرفه است و از اصول مهم ديگر برقرارى ارتباط كاملاً حقيقى است كه مانع از ايجاد رفتار دوگانه مي‌شود. ارتباط عملى مرحله‌ي بعدى است كه هر چه بيشتر باشد تأثير آن افزايش پيدا خواهد كرد.

بسترسازى از اصول مهم و در واقع اصلاح رفتار است. اگر رفتارها اصلاح نشوند نمي‌توان خلاقيت و بداهه‌پردازي و نبوغ را ترويج كرد و مرحله‌ي بعد هم شامل اصل اثربخشى است كه باز هم ارتباطى معنادار و دو طرفه مي‌باشد.

لزوم رعايت و پرورش بداهه‌پردازي در آموزش و پرورش موردى است كه توجه به آن بسيار حائز اهميت است. همان‌طور كه مي‌دانيم بداهه‌پردازي از اصول مهم تعليم و تربيت است ولى چون سيستم آموزشى ما ضعيف است به اين اصل چندان توجه نمي‌شود و تعليم و تربيت و آموزش و تدريس به صورت الگوبردارى و ديكته ‏كردن است.كپي كردن و تقليد و مطالب كليشه‌‏اى كه فقط انتقال پيدا مي‌كند برخلاف اصول خلاقيت و نبوغ و بداهه‌پردازي است. در سيستم و نظام آموزش و پرورش ما هنرِ رانش بيشتر از دانش است يعنى رانده‌‏شدگى از هنر بيشتر از خوانده‏‌شدگى به هنر مي‌باشد چون اگر در نظر بگيريم اصيل‌‏ترين عنصر هنرى آفرينشگرى هنرى است فردى كه هنرى را مي‌آموزد صرفاً اكتساب هنرى كرده مهم آميختن تجربيات با خلاقيت فرد است كه منجر به آفرينشگرى هنرى مي‌شود. بنابراين خودِ تجربى فرد است كه بايد بيافريند نه خود اكتسابى فرد. ما بايد هدفمان تقويت آموخته‌هاي كلاسيك و خودِ اكتسابى فرد باشد و خود تجربى او نيازمند حس ‏كردن هستى است زيرا هر هنرمندى كه ارتباط مؤثرترى با هستى داشته باشد هنرش اصيل‌‏تر خواهد بود.

هيچ فردى كاملاً به خلاقيت نمي‌رسد بلكه خلاقيت نسبى است و توجه به اصل ظرفيت خلاقيت و پيشرفت در اين حيطه حائز اهميت مي‌باشد. يكى از شروط خلاقيت اين است كه نبوغ فرد به ديگران انتقال پيدا كند اگر خلاف اين باشد فرد خلاق فرد نابغه‌‏اى نيست. همان‌طور كه قبلاً ذكر شد بداهه پديده‏‌اى است كه براى آن از قبل آمادگى نداريم و بدون اين‌كه ساختار و سازماندهى قبلى به ذهن داده باشيم، شروع به پديدآوردن مي‌كنيم. بداهه يعنى چيزى را از نو شروع ‏كردن و از اول بدون پيش‏‌زمينه‌اي آغازكردن. نوعى از بداهه كه تحت عنوان بداهه‌هاي لفظى زبانى از آن ياد مي‌شود شامل كلماتى است كه به‌طور بداهه از زبان خارج مي‌شود. اما آن‌چه باعث به‌وجودآمدن بداهه لفظى زبانى مي‌شود نوع ديگرى از بداهه است كه بداهه‌هاي بدن حركتى ناميده مي‌شود.

به‌‏طور مثال با ديدن يك پديده‌ي حيرت‏‌انگيز در ما حسى به‌وجود مي‌آيد كه نهايتاً ممكن است كلماتى هم به صورت بداهه از زبان ما خارج شود. بخش اول يعنى ديدن يك پديده‌ي حيرت‏‌برانگيز براى ما بداهه‌ي بدن حركتى است و بخش دوم كه اداى كلمات به طور بداهه مي‌باشد همان بداهه‌هاي لفظى زبانى مي‌باشد. كل رويكردهاى پانتوميم يا نمايش‌هاى بدن حركتى كه افراد بدون آمادگى قبلى از خود نشان مي‌دهند حركاتى بداهه است و حركاتى از قبل تنظيم شده است و براى آن نقشه‌ي ذهنى از قبل در ذهن وجود نداشته است. اگر ما نتوانيم از بداهه استفاده كنيم در حقيقت فرآيند بداهه‌پردازي در ما خاموش شده است و اگر اين روند ادامه پيدا كند شخص به حالت ديكتاتورى مي‌رسد و مرتباً دستور مي‌دهد. اين نيز خود ايجاد يك نوع بداهه است به نام بداهه‌هاي منفى. مثلاً اضطراب يك بداهه است. افرادي كه كم‌تر كار مي‌كنند بيشتر دچار اضطراب مي‌شوند چون نمي‌دانند چه كارى انجام دهند. در نتيجه اين افراد دچار عصبانيت مي‌شوند كه اين نيز يك بداهه‌ي منفى است. پس نداشتن يك راه حل خلاق براى مشكل و عصباني ‏شدن سرانجام موجب آسيب ‏رسيدن به شخص مي‌شود. و اگر اين بداهه‌هاي منفى كنترل نشوند منجر به بيمارى و تخريب مي‌گردند. چون جريان ذهن يك جريان بسيار مثبت و منفى است بايد به نحو احسن از آن استفاده كنيم. بعضى افراد با نوع نگاه و برخوردشان پيام منفى به فرد القا مي‌كنند به‌خصوص در محيط آموزشى مثل مدرسه اين نكته بسيار اهميت دارد. چون هدف ايجاد بداهه و خلاقيت در دانش‏‌آموزان است بايد در نظام آموزشى رفتار مسئولان موجب ايجاد بداهه‌هاي مثبت گردد نه منفى. ما بايد سعى كنيم واكنش‌هاى عاطفى هيجانى خود را بروز دهيم ولى ما 90% اين واكنشها را به خاطر رضايت پدر، مادر، مدير، مسئول، بزرگ‌تر سانسور مي‌كنيم و همه‌ي اين‌ها زيربناى افسردگى و دل‏‌مردگى است، بداهه‌پردازي عاطفى كه نوعى ديگر از بداهه مي‌باشد در بُعد كودكى ماست و اگر ما از بروز احساسات خود جلوگيرى كنيم و دچار افسردگى شويم بداهه‌پردازي عاطفى در ما خاموش خواهد شد. زيرا توجه، ارزش‌گذارى و ايجاد هيجان عميق در عاطفه هميشه زمينه‌‏ساز بروز و تبلور بداهه‌هاي عاطفى به شكل هوش هيجانى مي‌باشد، ولى با پيدايش افسردگى حالت بدون پاسخ و سردى در روح و كنش انسانى حاكم مي‌گردد كه ديگر مجال و فرصت بروز بداهه عاطفى را به ما نمي‌دهد.

فردى كه به محرك‌ها به خوبى پاسخ مي‌دهد داراى تجسم فضائى في‌البداهه است و اين نوع ديگرى از انواع بداهه است با عنوان بداهه‌پردازي تجسمى فضايى. يك طراح، يك مينياتوريست يا يك كاريكاتوريست وقتى اثرى را خلق مي‌كنند داراى ارزش فطرى بسيار بالايى است نسبت به كارهائي‌كه كليشه‌اى انجام مي‌شود. خلق يك اثر بسيار با اصل فرد نزديك است. انواع في‌البداهه در انواع هوش‌هاى چندگانه است فردي به نام هاوارد گاردنر در دانشگاه هاروارد انواع اين هوش‌ها را پيشنهاد كرده مي‌گويد اولين هوشى كه ما با آن آشنا مي‌شويم هوش تجسمى فضائى است. بدين‌‏نحو كه با ديدن يك پديده ما يك نقشه‌ي ذهنى از آن مي‌سازيم و بعد از تركيب نقشه‌هاي ذهنى يك نقشه ذهنى براى خود طراحى مي‌كنيم و با اين نقشه تعامل‌هاى خود را تنظيم مي‌كنيم و اين همان هوش تجسمى فضايى است كه بعضي‌ها در آن قوى و بعضى ضعيف‏‌تر هستند. تمرين‌هاى تجسمى فضايى در جامعه‌ي ژاپنى به شدت وجود دارد و مبتنى بر اين است كه بين تمام پديده‏‌ها يك معنى استقرايى از طريق تفكر پيدا كنند. خيلى جالب است كه بدانيم گاهى اوقات سكوت، نگاه ‏كردن، فكر كردن و يا يك رودخانه را دنبال كردن و همين پديده‌هاي بصرى في‌البداهه است كه در ما خلاقيت ايجاد مي‌كند. همه‌ي اين‌ها تصاويرى است كه بداهه تجسمى فضايى را در ما زياد مي‌كند. نوعى بداهه‌هاي رؤيايى وجود دارد و آن زمانى است كه ما در خواب هستيم چون وقتى در خوابيم همه چيز بداهه است وقتى خواب به شكل هيجان‌هاى مضطرب‏‌كننده به سراغ ما مي‌آيد في‌البداهه است پس هيجان احساسات فرو‌ريخته في‌البداهه در درون ماست. وجود ريشه‌هاي درونى و بيرونى مي‌تواند احساسات في‌البداهه را به احساسات منظم و يا نامنظم تبديل كند. افرادى كه دنياى پيرامون خود را به طور منظم حس مي‌كنند داراى ثبات روانى هستند. راه‏‌حل‌هاى بداهه از مكانيسم‌هاى تخليه استرس است. مثلاً گاهى اوقات كه عصبانى مي‌شويم با نقاشي ‏كشيدن يعنى اين راه‌‏حل روانى انتخابى، استرس خود را تخليه‌ي مي‌كنيم. پس نتيجه مي‌گيريم كه مكانيسم‌هاى روانى في‌البداهه است.

در اقسام بداهه‌ي هوش لفظى زبانى ـ هوش منطقى رياضى ـ هوش تجسمى فضايى ـ هوش وزنى موسيقيايى ـ هوش بدن حركتى ـ هوش درون فردى و برون فردى و انواع هوش‌هايى كه هاوارد گارنر به آن‌ها معتقد است اصل اول بروزش داشتن فرصت بداهه‌ي فرد است. در حوزه وزنى موسيقيايى تمام انواع موسيقي‌هايي كه ساخته مي‌شوند و داراى وزن هستند از نوع بداهه‌پردازي وزنى ـ موسيقيايى مي‌باشند. در جمع‌‏بندى موارد ذكر شده بايد گفت بداهه حركتى است آفرينشى، خلقى و نوانديشى و نوآورى كه قبلاً تجربه‌ي آن را نداشته‌‏ايم و خود را براى آن آماده نكرده‌‏ايم و به اشكال مختلف بروز پيدا مي‌كند.بداهه‌ي موسيقيايى كه در هوش وزنى موسيقيايى است. بداهه‌ي تصويرى كه در هوش تجسمى فضايى است. بداهه‌ي نوشتارى كه در هوش لفظى زبانى است. بداهه‌ي ارتباطى كه در هوش برون‏‌فردى است. بداهه‌ي تفكرى كه در هوش درون فردى است. بداهه داراى نظم و طراحى سازمانى، ساخت يا برنامه‌‏ريزى كه در هوش منطقى رياضى است همچنين هر رويكردى از اين بداهه‌‏ها يك نوع تأثير عميق را بر اطراف ما مي‌گذارد. وقتى ما از بداهه صحبت مي‌كنيم يعنى پيدايش حالت، شكل و تصويرى كه از قبل وجود نداشته ولى اين امكان وجود دارد كه اصلاً خلاق نباشد. مثلاً خط‌خطي كردن يك كاغذ بدون هدف ذهنى يك كار بداهه است و ممكن است خلاق نباشد امكان دارد كه بي‌نظير باشد و داراى الگو و ساخت منطقى و حاوى پيام باشد و عناصر سيال ‏بودن، انعطاف‏‌پذيرى و اصالت را داشته باشد در اين‌صورت خلاقانه است ولى در غير اين‌صورت خلاق نيست. بداهه يكى از راه‌كارهاى حيات سالم بشر است اما تنها راه‌كار نيست. اگر بشر امروزى تكامل مي‌خواهد و خواهان سلامتى و تعامل است بهترين راه ارتباط بهينه با بداهه است كه نتيجه‌ي آن بهداشت روانى بيشتر اين افراد است. اگر بداهه اصلى براى كاركردهاى هنرى باشد، هنر آفرينش و تأثيرگذارى آن براى مخاطب خيلى بيشتر خواهد شد.

اصول بداهه درواقع به يك گروه خاص و يك زمان خاص و يك فكر خاص محدود نمي‌شود و نمي‌توان گفت فقط يك رشته‌ي خاص قابليت بداهه‌پردازي دارد. امروزه صاحب‌‏نظران تعليم و تربيت بداهه‌پردازي را بيشتر از بحث تعليم و تربيت مطرح مي‌كنند. رمز موفقيت هر شخصى در اين است كه از همان دوران كودكى به بداهه‌پردازي توجه كند اگر چنانچه از دوره‌ي خاصى شروع شود كاربرد كم‌ترى در زندگى خواهد داشت و حيطه‌ي عمل فرد محدودتر خواهد شد. بسيارى از برخوردها در بداهه‌پردازي مي‌تواند شخصيت و روان فرد را نشان دهد پس اولين اصل درواقع بداهه‌پردازي از باب خلاقيت و اصل توجه به زمان و بُعد عاطفى افراد است. بايد براى افراد موقعيتى را ايجاد كرد كه از نظر عاطفى تقويت شوند نه اين‌كه آن‌ها را با اعمالشان مورد سرزنش قرار دهيم چون در همان ابتدا توانمندى آنان از بين خواهد رفت؛ به نوعى بايد خودمان را با هر سن و موقعيتى تطبيق دهيم تا باعث سركوب توانائي‌هاي افراد نشويم.

دومين اصل بُعد انگيزشى است. از نظر روان‏شناسان مهم‌ترين عامل براى رسيدن به هدف انگيزه است و اين عامل از موارد بسيار مهم در بداهه مي‌باشد. اگر قصد ما تربيت بچه‌هايى است كه افراد توانمند، خلاق، كاوشگر، باهوش به دنبال راه حل براى مسائل مختلف بشوند بايد انگيزه را در اين افراد تقويت كنيم. اين تقويت انگيزه مي‌تواند مادى باشد يا معنوى كه بستگى به شرايط خاص آن موقعيت دارد.

اصل سوم اصل موقعيتى است يعنى موقعيت افراد خود، عاملى است براى بداهه‌‏پردازى. در مواقعى كه لازم است بايد براى افراد موقعيتى را ايجاد كنيم تا فرد وارد مرحله‌ي بداهه‌پردازي گردد.

اصل چهارم اصل سرايت است. اگر شخصى كارى را انجام دهد كه از انجام آن عمل لذت نبرد ولى از اين طريق بتواند حس مثبت يا منفى را به ديگران القا كند نشان‏‌دهنده‌ي اصل سرايت است.

اصل پنجم اصل فضاشكنى است. اين بدان معنى است كه براى ايجاد جو خلاق و بروز بداهه‌پردازي بايد محيط و فضا را به نحوى تغيير داد تا از حالت اوليه به صورتى جديد تغيير يابد.

اصل ششم اصل قياس است. وقتى بچه‌ها خودشان را به جاى افراد ديگر قرار مي‌دهند و در بازي‌هايشان نقش‌هاى مختلف مي‌پذيرند در واقع خود را با ديگران مقايسه مي‌كنند و همين باعث بروز توانمندى در آن‌ها مي‌شود و مسئوليت‌‏پذيرى آنان را افزايش مي‌دهد.

در بداهه يك نظر وجود دارد و آن اين است كه بداهه امرى فردى نيست بلكه بداهه‌پردازي گروهى عامل مهمى در افزايش توانمندى افراد است. بسيارى از تغيير رفتارها و واكنش‌ها و يادگيري‌ها روى حافظه‌ي جمعى اثرگذار است. پس بداهه در درجه‌ي اول فردى و در مرحله‌ي دوم بيانگر هويت جمع مي‌باشد.

صاحب‏‌نظران تعليم و تربيت بداهه را مهم‌ترين اصل براى رشد تعليم و تربيت مي‌دانند و مي‌گويند بداهه بايد در تمام رفتارهاى يك فرد به صورت فراگير مشاهده شود. يعنى هر چقدر افراد از بداهه بيشتر استفاده كنند انسان‌هايى با توانمندى بالاتر و بيشترى خواهند بود و به‌راحتى تصميم‌گيري مي‌كنند. اين‌گونه افراد بدون فكركردن مي‌توانند يك فكر عالى و خوب ارائه كنند و اين براساس تجربيات گذشته است و در كودكان تا حدودى براساس تصوير ذهنى آنان مي‌باشد. اگر تصوير ذهني‌اي كه ما به كودك ارائه مي‌كنيم خوب باشد بداهه‌پردازي او كاملاً مثبت خواهد بود.

در مورد نقش اسطوره در بداهه‌پردازي بايد گفت: با توجه به اين‌كه اسطوره در ذات مي‌باشد براساس تحقيقات اسطوره بخشى از ناخودآگاه جمعى ماست. يعنى در اصل اگر ما اسطوره را به عنوان قسمت‌هاى كهن عمومى رفتار انسانى در نظر بگيريم پيوسته ناخودآگاه‌هاى جمعى ما را تحت تأثير خودشان قرار مي‌دهند. به همين دليل اسطوره‌ها در بستر اصلى انديشه، تفكر و رفتار را تحت تأثير قرار مي‌دهند. چون بداهه با انديشه، تفكر، رفتار، عاطفه ارتباط متقابل دارد پس اين ارتباط يك ارتباط ريشه‌‏اى است. به همين دليل هر چقدر ناخودآگاه جمعى يك انسان قوي‌تر، مسلط‌تر، گسترده‏‌تر و دامنه‌ي بروز بيشترى پيدا كند، بداهه و در نتيجه بداهه‌هاي ريشه‌اى يا اسطوره‌اى بداهه افزوده خواهد شد.

توصيف‌‏ها، استعاره‌‏ها و سمبل‌ها و هر چيزى كه انتزاع و تفكر انتزاعى را در بداهه مطرح مي‌كند داراى ريشه‌اي در انديشه‌ها و عواطف اسطوره‌‏اى ماست. به همين دليل در جمعيت‌‏شناسى، جامعه‌‏شناسى، روان‏شناسى و مردم‏‌شناسى و تاريخ تمدن‌ها بداهه بيشتر در اقوامى به چشم مي‌خورد كه صفاتى مثل شجاعت، ابراز وجود، جهان‏‌گشايى، جهان شمولى، جاودانگى، گيرايى، نفوذناپذيرى و تغييرپذيرى را در خود داشتند. در تحليل اين موضوع بايد بدانيم كه بيشترين سهم بداهه در بداهه به خودآگاه اختصاص دارد و آن خودآگاهى است كه حالت روان پيدا كرده شخص، خودِ خودش را به سادگى بروز مي‌دهد و تمام قابليت‌ها و عواطف و تركيب كلمات، تجسم فكر و نمادهاى فكرى خود را ابراز مي‌كند.

اصل هفتم در بداهه‌پردازي اصل، ابراز وجود است. كساني‌كه از توانمندي‌هاي ابراز وجود بالا در بداهه برخوردار هستند در واقع در مرحله‌ي بالايى از رشد قرار دارند. بداهه‌پردازي به فرد كمك مي‌كند تا بتواند از طريق ابراز وجود كردن جايگاه خويش را در جامعه ارتقاء دهد. پس يك رابطه‌ي تنگاتنگ بين بداهه‌پردازي و ابراز وجود، وجود دارد. در نتيجه‌‏گيرى بايد گفت كه كسى كه بيشتر توان ابراز وجود داشته باشد يعنى بيشتر از بداهه استفاده مي‌كند و برعكس هر كسى كه كم‌تر توان ابراز وجود داشته باشد كمتر از بداهه‌پردازي استفاده مي‌كند.

1) اصول بداهه در اصل همان اصول تعليم و تربيت و رشد فرهيخته‌‏سازى جامعه و فرد است.

2) اصول بداهه به اصول پرورش استعدادهاى انسانى نيز برمي‌گردد بنابراين اصول مشتركى كه بين پرورش استعدادهاى انسانى و تعليم و تربيت وجود دارند جزء اصول بداهه محسوب مي‌شوند.

3) اصل آزادگذارى خويشتن در ابراز انديشه، ابراز احساسات، ابراز عاطفه يكى از اصول زيربنايى بداهه‌پردازي است.

4) ايجاد تكنولوژى آموزشى زمينه‌‏ساز در پيدايش بداهه است.

5) اصل وجود سرايت و الگوهاى محيطى و فضاهاى محيطى در پرورش بداهه از ديگر اصولى است كه مي‌تواند زمينه‌ي بداهه‌پردازي را به شدت افزايش دهد.

6) اصل ارتباط انسانى و روابط سيال و اصيل از ديگر اصولى است كه مي‌تواند زمينه‌ي پرورش بداهه را ايجاد نمايد.

7) هيجان‏‌پذيرى و مديريت هيجان، ايجاد فضاهاى هيجانى و زمينه‌هاي تخريبى هيجانى در جامعه، خانواده و شرايط آموزشى از ديگر اصول بسترساز و زمينه‌‏ساز بداهه‌پردازي و افزايش بداهه است.

8) مقاومت‌هاى فنى، ادراكى، انسانى، سه مقاومت هستند كه زمينه‌هاي پرورش بداهه را بيشتر مي‌كنند. بداهه‌‏پرداز كسى است كه به جاى انديشيدن به ديگران خود را در مقابل ديگران آزاد مي‌گذارد تا بتواند آزمايش كند حتى اگر خطا كند مي‌خواهد به اين نتيجه برسد كه توان انجام خطاى قطعى را دارد يا نه.

9) در برنامه‌‏ريزى آموزشى و تربيتى بايد بداهه را به عنوان يك اصل كاركردى در ارزشيابي در نظر بگيرند و هيچ نوع ارزشيابى به غير از ارزشيابى مبتنى بر تفكر و اگر نمي‌تواند اين كاركرد را مورد سنجش قرار دهد.

10) اصل بداهه براساس تمثيل است، يعنى توانمندى فرد در تمثيل در بداهه‌پردازي ارائه مي‌گردد.

ما در هر جامعه‌اى بايد سه دوره از انقلاب را طى نماييم تا بتوانيم به تعالى برسيم. اولين انقلاب انقلاب سياسى اجتماعى است كه مردم در آن ساختار قدرت را به هم مي‌زنند تا براساس يك ساختار جديد، قدرت انسان‌ها در يك رابطه‌ي اجتماعى قرار بگيرد رابطه‌اى كه تازه باشد تا از آن هويت‌يابى كنند چون در روابط قديمى خود احساس گم‌گشتگى مي‌كنند و هويت خود را در خطر مي‌بينند. دومين انقلابى كه تجربه مي‌كنند انقلاب فرهنگى است. در انقلاب فرهنگى به نوعى مفاهيم، ارزش‌ها، معانى، ديدگاه‌ها و برداشت‌هاى انسان‌ها دستخوش تغيير قرار مي‌گيرد مثلاً مفهوم آموختن از اندوختن دور مي‌شود. مي‌گويند هر فردى كه زياد اندوخت فردآموخته و فرهيخته‌اى نيست. اگر كسى واقعيت‌ها را بيشتر حس كند و زندگى و اطرافش را درك كند اوست كه بهتر به نتيجه رسيده است. مرحله‌ي سومى كه هر انقلاب براى پايداريش نياز دارد اين است كه بعد از انقلاب اجتماعى و فرهنگى به انقلاب فردى و روحى برسد. يعنى افراد بايد در اين مرحله سعى در تغيير خودشان داشته باشند نه جايگاه اجتماعى و ساختار قدرت و يا حتّى فرهنگشان. پس بداهه به نوعى انقلاب فردى است، كه هر فردى بايد اين انقلاب در درونش رخ دهد. بداهه يعنى خودت يعنى آن‌چه كه از شخص مي‌تراود، به بار مي‌نشيند، به نتيجه مي‌رسد، بروز پيدا مي‌كند و توجه مي‌يابد. اگر فرد برخلاف آن‌چه گفته شد، باشد و صرفاً تقليد كند و الگوبردارى نمايد اين ضدبداهه است و اين يعنى از بين‏ رفتن هويت فردى كه فرد ديگر خودش نيست. در موضع فرهنگ و هنر، بداهه ما را به سوى اين‌كه خودمان باشيم سوق مي‌دهد. نقاشى و شعر و موسيقى و اثر هنرى ما از آنِ خودِ ما باشد. فرهنگ و ديدگاه ما برآمده از خودِ ما باشد. بايد در وجود ما حسى وجود داشته باشد تا ما بتوانيم به گذشته‌ي اصيل خود وصل باشيم. ما اگر چيزى به نام تحوّل را در نظر بگيريم با بداهه شديداً در ارتباط است چون بداهه انسان را حيرت‌‏زده مي‌كند و با تغيير و تكامل و توسعه در ارتباط است. انقلاب فرهنگى چيزى جز توسعه و تكامل در ساختارهاى فرهنگى و هنرى جامعه نيست. اگر ما نتوانيم يك توليد فرهنگى هنرى داشته باشيم يعنى نتوانسته‌‏ايم پيام ريشه‌‏دارى داشته باشيم. اگر پديده‏‌اى به نام فراتر از حس معمول در فرد ايجاد شود چيزى به نام فراشناخت، فرافهم، فرامعرفت، فرادرك، فراشخصيت در او به‌وجود خواهد آمد. اگر عناصر گوناگونى را در بحث اخلاق جامعه، هنر جامعه، فرهنگ جامعه، تجارت جامعه، در نظر بگيريم مي‌بينيم همه‌ي اين‌ها به اصل اصيل آفرينندگى درونى كه همان بداهه است رجوع مي‌كند و اگر بداهه وجود نداشته باشد انسان نمي‌تواند پاسخگو باشد. در يك جامعه يكرنگى، صداقت، سادگى، سلامت و احساس آرامش همه تجلّيات يك انقلاب فرهنگى است و بايد ايجاد گردد.

نهايتاً ما در بداهه به آفريدنِ‏ آفريدن مي‌رسيم. اين‌گونه انسان‌ها خستگي‌ناپذيرند و پيوسته شاد و فعّال هستند.

الهام در هنر

shirzadsharif — Sat, 28 Mar 2009 04:30:18 GMT

محمدرضا ريختهگران
* بيناب:

از اينكه اجازه داديد خدمتتان برسيم سپاسگزاريم. با توجه به زمان اندكی كه به اين گفتوگو اختصاص دارد، با طرح اين موضوع آغاز میكنيم كه هر هنرمندی با يك آگاهی نسبی از روند خلاقيت و نتيجهی نهايی كارش، مواد و مصالح، ابزارها و روشهای مناسب را انتخاب میكند و به كار میگيرد. بنابراين، میتوان گفت كه هنرمند، كم يا بيش، میداند كه هدف و غايت توليد اثرش چيست.

اگر به پنج قرن قبل از ميلاد، يعنی بيش از 2500 سال پيش در يونان باستان برگرديم، با ارسطو روبهرو میشويم كه برای توليد هر چيزی، چهار علت فاعلی، مادی، صوری و غايی را ضروری میدانست. بر اين اساس، میتوان گفت كه روند پيدايی يك اثر هنری نيز به همين علل چهارگانه نيازمند است، زيرا هنرمند كه فاعل است، مواد و مصالح را برای ساخت يك شكل يا صورت به نحوی به كار میبرد كه به يك نتيجهی غايی كه همان اثر هنری باشد، منتهی شود. بنابراين، هنرمند به گونهای آگاهانه مواد و مصالح را برای خلق صورت و شكلی كه در ذهن خويش دارد، به كار میبرد.

در نقطهی مقابل ارسطو، افلاطون قرار دارد كه معتقد است چنان كه هنرمند، به جای تقليد از طبيعت، در معرض الهام الههها قرار گيرد، در حالت جذبه و بیخودی و كاملاً ناآگاه به خلق اثری كه ممكن است يك نقاشی، مجسمه يا شعر و موسيقی باشد، اقدام میكند.

منظور از ذكر ديدگاه افلاطون و ارسطو دربارهی خلاقيت هنری اين است كه میخواهيم اين نتيجه را بگيريم كه از همان ابتدا ميان انديشمندان دو گرايش وجود داشته است كه يا هنرمند در يك حالت جذبه و ناهشياری كار میكند يا آگاهانه و حسابشده به خلق اثر دست میزند. بنابراين، میتوان پرسيد كه آيا هنرمند به طور فیالبداهه بدون برنامهريزی و آمادگی قبلی اثری را میآفريند و در اين ميان، الهام نقش اساسی را دارد و هنرمند واسطهای بيش نيست يا آنكه هشياری و بهرهگيری آگاهانه هنرمند از مواد، ابزار و روشها او را به توليد هنری هدايت میكند.

اگر به نظر افلاطون توجه داشته باشيم، هنرمندان و شاعران كه از الهههای شعر و هنر ملهَم میشوند، در يك حالت بیخودی و در يك وضعيت ناهشياری اثری را به وجود میآورند يا آهنگی را مینوازند كه فارغ از توليد آگاهانه و روشمندانه ديگری است كه ما میشناسيم و به ديدگاه ارسطو مربوط میشود. افلاطون كار شاعر و هنرمندی را كه از طبيعت تقليد میكرد، بیارزش میخواند اما برای كسانی كه در حالت جذبه و بیخودی ملهَم میشدند، شأنی معادل افراد پيشگو و صادق قائل بود. پس به نظر میرسد كه دو سرچشمه و ديدگاه متضاد را دربارهی خلاقيت هنری در يونان باستان میتوانيم پيدا بكنيم كه يكی با آگاهی و هوشياری و ديگری با ناآگاهی و بیخودی هنرمند مرتبط است.

يك نوازندهی موسيقی میتواند بدون برنامهريزی قبلی و فیالبداهه بنوازد. زمان ديگری هم با برنامه مینوازد و از روی نت نوشتهشده اجرا میكند يا از حافظه چيزی را دومرتبه تكرار میكند. موضوع مهم در اين نوع كار هنری استفاده از فنآوری يا در واقع، مهارت و دانش بهكاربردن ابزارهای هنری است. به هر حال، استفاده از چنين دانشی نيازمند هشياری است. بنابراين، آيا میتوان پرسيد هنرمندی كه فنآوری را به كار میبرد، ممكن است به يك جايی برسد كه فنآوری را هم بدون هشياری استفاده كند؟ به فرض، يك نوازندهی موسيقی آن قدر با ابزار خود كه همان سازش باشد، متحد و يكی بشود كه بدون برنامهی قبلی و فیالبداهه قطعهای را بنوازد؟

* دكتر ريختهگران:

از نظر يونانيان باستان، ميان هنرمند و صنعتگر تفاوت وجود دارد؛ هرچند كه هر دو از تِخنه ( tekhne ) يا به تعبير امروز، تكنيك و تكنولوژی برای كار خويش بهره میگيرند. تفاوت در اين است كه اگر در فرآيند توليد هنری، نوعی احساس كه با بیخويشی همراه است پديد نيايد، شخص صنعتگر محسوب میشود. بنابراين، صرفاً صنعتگری جهت پديد آوردن چيزی برای ورود به حوزهی هنر كافی نيست.

از نظر يونانيان باستان، برخورداری از تكنيك يا «تخنيست» بودن، شرط لازم است و شرط كافی برای هنرمند بودن داشتن حالی است كه چنانكه برای اهل تِخنه پيش بيايد، فرآوری آنها را به يك اثر هنری مبدل میكند

صنعتگران يا به بيان يونانیها «تِخنيست»های زيادی هستند كه كارشان در حوزهی هنر به معنای امروزی آن قرار نمیگيرد. از اين رو، اگر كسی تنها توانايی تكنولوژيك داشته باشد، نمیتوانيم او را هنرمند بدانيم. به عبارت ديگر، از نظر يونانيان باستان، برخورداری از تكنيك يا «تخنيست» بودن، شرط لازم است و شرط كافی برای هنرمندبودن داشتن حالی است كه چنانكه برای اهل تِخنه پيش بيايد، فرآوری آنها را به يك اثر هنری مبدل میكند.

همانطور كه اشاره كرديد، اگر بيان افلاطون را در نظر بگيريم، آن حال حاصل نوعی الهام از جانب

«موز»( muse )ها است كه الهههای هنر و زيبايیاند. در نظر يونانيان باستان، موزها، يا به تعبير ما «سروشيان» دختران منهموزينه يا خدای ياد و خاطره هستند. بنابراين، الهام سروشيان چيزی جز يادآوری صورتهای مثالی در عالم مُثل نيست كه انسان پيش از پاگذاشتن به عالم طبيعت، از آنها با خبر بوده و آنها را ديده اما اكنون فراموششان كرده است. پس به تعبير افلاطون، هنرمند كسی است كه در حالت بیخودی و ناآگاهی از جهان محسوسات، مورد الهام خدايان شعر و موسيقی، يعنی موزها، قرار میگيرد.

اكنون بايد پرسيد اين چه حالی است كه اگر بر يك هنرمند واقع شود، حاصل كار او را از كار صنعتگر متمايز میسازد؟ در پاسخ، ابتدا به اين اشاره میكنم كه كلمهی «موزيك» يا «موسيقی» كه امروز به كار میبريم، از همين كلمهی «موز» گرفته شده است. بنابراين، بايد بگويم كه در واقع موزها نوعی موسيقی را القا میكنند.

البته مُراد از اين موسيقی هرگز يك تصنيف موسيقايی نيست، بلكه يك حال موسيقايی است. اين حال موسيقايی از طرفی حال شاعرانه هم است زيرا شاعراناند كه به الهام موسيقی مُلهَم میشوند. واژه كُر ( choir ) را كه ما به صورت گروه كُر (گروه همسُرايان) در تراژدی يونانی میبينيم، با شعر در زبان عربی كه در فارسی هم به كار میبريم، همريشه است. بنابراين، كُر موسيقی است، همسُرايیاست، طرب يا به تعبير يونانی ديترامب ، وجد، بیخويشی و سرمستی و آهنگ و غزلخوانی است.

از اين رو، منظور از شعر نه آن ادبيات و سخن شاعرانه بلكه حال شاعرانه است. اين حال شاعرانه در عين حال موسيقايی است و هنوز به مرتبهی تفكيك و تمايز در اين عالَم نرسيده است تا يكی به شعر بالفعل و ديگری به موسيقی بالفعل در آيد. اين، آن مقامی است كه شعر عين موسيقی و موسيقی عين شعر است. در اين معنا، به زبانی كه اجداد ما به كار میبردند، آهنگ و قصد است. آهنگ در زبان نياكان ما معنای قصد هم میداده است. پس اهل هنر كسانی هستند كه با يك قصد موسيقايی يا يك قصد آهنگين كار میكنند؛ يعنی قصد آنها آهنگ است.

اكنون اين پرسش مطرح میشود كه چه تفاوتی است ميان كسی كه قصدش آهنگ است و كسی كه قصدش آهنگ نيست؟ اين آهنگ كه از قدرت برخوردار است و الهام فرشتگان يا به بيان يونانيان الهام موزها است، در كسی كه وجودش را آهنگ و موسيقی فرا گرفته است، قدرت خدايی ايجاد میكند. در آن وقت، حركت او در اين عالم از حركت معمول طبيعی و جنبشهای متعارف ممتاز میشود و حركت خودبهخودی يا به تعبيری فیالبداهه انجام میدهد كه نوعی رقص است. اينجا، يادآوری كنم كه من به «رقص» كه يكی از انواع هنرها است، اصلاً كاری ندارم؛ بلكه منظورم آن حال شعر و موسيقی است كه حركتی ايجاد میكند كه شخص اگرچه نمیرقصد، ولی قلمش، نقاشیاش، كلامش رقصان است. چنين كسی كه وجودش در اثر آن نغمه و آهنگ به حركت در آمده است، اگر هم صنعتگر باشد، اثرش موسيقايی و به تعبير ديگر، هنری میشود.

همهی هنرها میكوشند به آن حال موسيقايی و حال شاعرانه كه اصل همهی هنرها است، برسند. خود آن مقام با بیخويشی همراه است و اگر جهت صنعتگری در كار هنرمندی قوت بگيرد، در واقع، هوشياری او بيشتر میشود.

به عبارت ديگر، جنبهی فرآوری و پديدآوردن هم در هنرمند است و هم در صنعتگر، امّا صنعتگر به دليل آن كه دائماً بر كارش آگاهی دارد، از تجربهی حال شاعرانه و موسيقايی بیبهره است. ولی هنرمند ضمن آن كه در اوج بیخويشی است و در سُكر و سرمستی حال موسيقايی سير میكند، میتواند از اين اوج فرود نيايد و همچنان از جنبهی تخنه (صنعتگری) هم سود ببرد. در واقع، او صنعتگری و فرآوری خويش را با قدری بیخويشی انجام میدهد.

البته براساس ميزان حصول بیخويشی، بايد هنرها را از هم تفكيك كرد. در رأس همه، شعر قرار دارد كه مقام بیخويشی آن از ساير هنرها بيشتر است. در فرهنگ اسلامی، اين قُرب شاعران را قرب فرايضی میخوانند، كه قرب بیواسطه با حقيقت است و شاعر بيش از ساير هنرمندان در جوار حقيقت قرار میگيرد. او در حالتی كه بیخويش است، آلت فعل حق واقع میشود؛ همچون نايی كه در دست نیزن است. امّا در ساير هنرها، مثل سينما، اين قرب بیواسطه نيست، بلكه سينما با قرب ديگری تناسب پيدا میكند كه از آن در عرفان به «قرب نوافلی» تعبير كردهاند. البته نمیخواهم بگويم در سينما مقام قرب با حقيقت وجود ندارد، بلكه منظورم اين است كه در آن، مقام بیخويشيِ صرف همانند شعر نيست؛ زيرا فيلمساز بايد از روی آگاهی و هشياری فيلمبردار و ساير عوامل فيلمسازی را به دور خود جمع كند تا بتواند فيلمی بسازد. با اين وجود، اگرچه در سينما هيچگاه آن مقام بیخويشی و حال موسيقايی ممكن است پديد نيايد و مثلاً تكنيك فيلمبرداری در دست فيلمبردار و تكنيك بازی برای بازيگر محو نشود، اما میتواند آن قدر نامحسوس شود كه در دست فيلمبردار يا بازيگر همچون موم نرم گردد. در اين حالت، تكنيك و صنعتگری همانند موم در دست حس میشود، امّا جنبهی تحميلی ندارد. در غير اين صورت، فيلمها به جايگاه صنعتگری و نمايش مهارت تبديل میشود.

حضرت حافظ در بيتی صنعتگری را مقابل عاشقی قرار میدهد. او میفرمايد:

حديث عشق ز حافظ شنو نه از واعظ

اگر چه صنعت بسيار در عبارت كرد

يا در جای ديگر میفرمايد:

كسی چون حافظ نگشاد از رُخ انديشه نقاب

تا سَرِ زلف سخن را به قلم شانه زدند

يعنی خود او هم به طريقی «سر زلف سخن را شانه میزده است،» اما چگونه شانه میزده است؟ آن طور كه میفرمايد:

حافظ آن ساعت كه اين نظم پريشان مینوشت

طاير فكرش به دام اشتياق افتاده بود

بنابراين، شاعر كسی است كه وقتی سر زلف سخن را شانه میزند و بهاصطلاح صنعتآوری میكند، در دام اشتياق گرفتار باشد؛ يا به همان بيانی كه پيشتر عرض كردم، وجودش سراسر موسيقی و شعر باشد. اينجا به يك معنا هنرمند صنعت و تِخنه به كار میبرد، امّا گويی كه صنعت به كار نبرده است. در واقع، صنعت و تِخنه در او ذوب میشود و پايان میگيرد.

برای خلق خودبهخودی و فیالبداهه، بنده زيباتر از حكايتی تمثيلی كه در متون چينی آمده است، سراغ ندارم: و آن اينكه هيزمشكنی در بيابان هيزم میشكست؛ بهناگاه جانورِ مَهيبی را در مقابل خودش ديد. اين جانور ساتوری ( saturi ) نام داشت كه در زبان چينی به معنای اشراق ناگهانی و برقی است كه بهناگاه برمیجهد و وجود شخص را فراگرفته، به نور تبديل میكند. بههرحال، آن مرد تصميم میگيرد كه ساتوری را بگيرد ولی جانور به صدا در میآيد و میگويد: «حالا تصميم داری كه مرا بگيری؟» هيزمشكن كه تعجب كرده كه چگونه ساتوری از قصدش اطلاع يافته است، با خود میگويد: «بهتر است ساتوری را بكشم.» جانور به صدا در میآيد و میگويد: «خوب حالا تصميم داری كه مرا بكشی؟» مرد بيشتر تعجب میكند، زيرا هر تصميمی كه میگيرد و هر كاری كه میخواهد انجام بدهد، جانور از قصد او اطلاع پيدا میكند. بنابراين، مرد بهكلی مستأصل میشود و تصميم میگيرد جانور را رها كرده، هيچ كاری به كارش نداشته باشد. بهناگاه دوباره جانور به صدا در آيد و میگويد: «حالا تصميم داری مرا رها كنی؟» مرد به اين نتيجه میرسد كه اصلاً دربارهاش فكر هم نكند. در زبان چينی به اين حالتِ بیخويشی ووـسين ( wu-hsin ) و در زبان ژاپنی موـشين ( mu-shin ) میگويند. بنابراين، آن مرد دچار بیخويشی شد، زيرا اصلاً فكر هيچ چيزی را نكرد و با تمام وجود به هيزمشكنی پرداخت و در آن لحظهای كه خودش، تبرش و هيزم يكی شده بودند، فراموشی همهی وجود او را فراگرفته بود. او ديگر هيزم نمیشكست بلكه هيزم شكسته شده بود. بهناگاه، در آن بیخويشی ( ووـسين ) سر تبر در رفت و جانور را در خون غلتاند.

نتيجه اين كه الهام و مكاشفه تنها در حالت بیخويشی به دست میآيد و اگر كسی از سرِ قصد و هوشياری بگويد كه تصميم دارد ساتوری را بگيرد، آن جانور قصدش را میفهمد و نمیگذارد به اين كار موفق گردد؛ برای اين كه ساتوری فكر او را میخواند و فقط هنگامی كه شخص بیفكر شود، يعنی بیخويش گردد، میتواند ساتوری را صاحب شود.

اگر ما به كتاب ذن و هنر كمانگيری مراجعه كنيم، خواهيم خواند كه شخص تيرانداز هنگامی موفق میشود تيرش را به هدف بنشاند كه در حالت بیخويشی تير را رها كند؛ نه به قصد زدن هدف بلكه چنان زه كمان را بكشد و تير را رها كند كه حالتی خودبهخودی يا به تعبيری

فیالبداهه ( spontaneous ) يافته باشد. در اين حالت، تيرانداز ديگر فكر نمیكند شكارگر است و قصد دارد شكاری را هدف قرار دهد، بلكه با كمانش يا به گفتهی امروزیها، با تكنولوژيِ شكارش متحد و يكپارچه شده است و جدايی ميان او و ابزارش نيست. اين حال شبيه به شكفتن بیخويش يك غنچهی گل است.

اگر سينما هم بهرهای از آن بارقهی ساتوری (اشراق) نداشته باشد، به يك گونهی هنری مُبدل نمیشود و تنها يك تكنيك صرف باقی میماند.

درمجموع، بايد بگويم الهام، بداهت و اشراق به نحوی با بیخويشی همراه است؛ يعنی برای يك هنرمند هم بايد مقامی يا حالی پيش بيايد تا ملهَم شود. در اين حالت، اگر بهفرض فيلمبردار است، چنان فيلمبرداری میكند كه گويی دوربين جزئی از بدن او است و هيچگونه قصد و ارادهای برای هماهنگساختن ابزار با خواستش ندارد. به همينگونه، اگر نقاش، بازيگر يا نوازنده است، همانند گل، رگبار يا نسيم میشكفد، میبارد و میوزد؛ بدون آن كه بخواهد بشكفد، ببارد يا بوزد. در حالت بداهت و بیخويشی است كه هنرمند با حقيقت عالم، قرب و نزديكی پيدا میكند. برای اين چنين هنرمندی، تكنولوژی محو و ذوب شده است و ديگر برايش كاربردی هشيارانه و با قصد و هدف و برنامهريزی قبلی ندارد

جشن صوفیانه میلاد پیامبر

shirzadsharif — Wed, 04 Mar 2009 04:20:18 GMT

با سلام به تمامی دوستان!

با خوشحالی میلاد نبی اکرم (ص) را به تمامی مسلمین جهان تبریک عرض میکنم و به این مناسبت برنامه فوق را به اطلاع کلیه علاقمندان میرسانم!

با صرف شام
حضور شیخ هشام کبانی رهبر صوفیان نقشبندی
موسیقی عرفانی از مراکش (شیخ یاسر شادلی) و ایران (شیرزاد شریف و کاوه هدایتی)
حضور مهندس عبدالعلی بازرگان
خاخام یوناتان جافه

برگزار کننده: Islamic Cultural Center of Northern California (ICCNC)

1433 Madison St
Oakland, CA

Saturday March 14th, 2009 5pm sharp

Sufi Eid-e-Milad Celebration
People of All Faith and Traditions Are Invited To Celebrate the Occasion of Eid -e-Milad-un-Nabi Birthday of Prophet Muhammad (pbuh)
Program starts with Dinner at 5:00 PM Sharp (free admission)

The evening will feature continental leader of worldwide Naqshbandi Sufi Order Shaykh Hisham Kabbani.

Moroccan sacred music by prominent & widely recognized musician and Sufi master Shaikh Yassir Chadly

Persian sacred music by Shirzad Sharif & Kaveh Hedayati:

Words of Wisdom, Sufi Chanting & other guest speakers include:

Chairman, Islamic Supreme Council of America - Mr. Abdolali Bazargan
Editor in Chief of Monthly Qur’an Research “Fara-rah” –Present
Manager of “Mohandes Mehdi Bazargan” Cultural Foundation
Rabbi Jonathan (Yoni) Jaffe - Assistant Rabbi at Congregation Emanu-El

آلبوم حدید موسیقی الکترونیکی و موسیقی باستانی ایرانی اثری جدید از شیرزاد شریف

shirzadsharif — Thu, 25 Oct 2007 18:06:18 GMT

با سلام

بدینوسیله به همه دوستان عزیز انتشار آلبوم "کیمیاگر" اثری جدید از شیرزاد شریف اعلام میگردد.

تنظیم شده برای موسیقی الکترونیکی و موسیقی باستانی ایرانی توسط شیرزاد شریف.

نوازندگان:
شیرزاد شریف - تنبک , تنبور , دف , دایره زنگی و دهل
امیر کوشکانی - سه تار
مهرداد اعرابی فرد - کمانچه

کلیه آهنگسازی و تنظیم قطعات برای موسیقی الکترونیکی توسط شیرزاد شریف.

برای خرید این آلبوم از طریق اینترنت لطفا به این لینک مراجعه فرمایید.

با تشکر

بعد از ظهرهای یکشنبه با موسیقی ایرانی در برکلی

shirzadsharif — Wed, 15 Aug 2007 18:10:18 GMT

انجمن موسیقی ایران تقدیم میکند:

*** بعد از ظهرهای یکشنبه با موسیقی ایرانی ‌***

بدینوسیله تاسیس انجمن موسیقی ایرانی مرکز ایرانیان برکلی (Persian Center) به همگان اعلام میگردد.

هدف از برقراری جلسات موسیقی عصرهای یکشنبه صرفا ایجاد محیطی آموزشی و دوستانه خارج از جو کنسرتهای عمومی و جهت آشنایی هرچه بیشتر دوستداران موسیقی ایرانی از نزدیک با نوازندگان و سازهای موسیقی ایرانی است .

در هر یک از این جلسات از یکی از نوازندگان دعوت به عمل می آید که برنامه آن جلسه بنا به سلیقه هر هنرمند دعوت شده برنامه ریزی خواهد شد. عموما موضوعاتی مختلف همچون معرفی سازها و نواختن ساز و صحبت و تبادل نظر در زمینهای مختلف موسیقی ایرانی و ساز تخصصی نوازنده مهمان مورد نظر است.

در این جلسات سعی میشود در عین فراهم ساختن محیطی فرهنگی, آموزشی و متنوع برای مخاطبان خارجی و ایرانی فعالیتهای هنری هنرمندان و کلاسهای خصوصی و کنسرتهای آتی نوازندگان نیز به اطلاع دوستداران موسیقی و علاقه مندان برسد و موجبات بسط و گسترش فرهنگ و موسیقی ایرانی در میان مردم و آشنلیی هرچه بیشتر آنها با هنرمندان ساکن شمال کالیفرنیا باشد.

اولین جلسه افتتاحیه این انجمن با نوازندگی تنبور, تنبک, دف و همچنین صحبت پیرامون
موسیقی ایرانی و نگرشی به ریتم توسط شیرزاد شریف در روز یکشنبه ۱۹ آگوست برقرار میشود.

یکشنبه ۱۹ آکوست
از ساعت ۴ تا ۶ بعد از از ظهر
ورودی برای عموم ۱۰ دلار
دانشجویان ۵ دلار

Persian Center
2029 Durant Avenue
Berkeley, CA 94704
http://www.persiancenter.org

کلاسهای تنبک و دف در سانفرانسیسکو

shirzadsharif — Tue, 24 Jul 2007 06:11:16 GMT

با سلام به دوستان

بعد از صرف مدتی نسبتا طولانی در لس آنجلس قرار است مجددا در سانفرانسیسکو کلاسهای خصوصی تنبک و دف را دوباره در شهر برقرار کنم.

از علاقه مندان خواهشمندم لطفا برای ثبت نام و اطلاعات بیشتر با اییمل شخصی من shirzad@shirzadsharif.com تماس حاصل فرمایند.

با تشکر

شیرزاد شریف

رمز و رموز گمشده موسیقی ایرانی

shirzadsharif — Tue, 24 Jul 2007 05:56:18 GMT

با سلام خدمت هنردوستان و هنرمندان گرامی

در این مقاله قصد دارم به شباهتهای موسیقی ایرانی با موسیقی ملل مجاور و همسایه اشاراتی بکنم که از جهتهای مختلف هنری و اجتماعی میتواند مفید واقع شود به خصوص که ایران زمین در طول تاریخ شامل این مناطق نیز میشده است و در موسیقی این مناطق رنگ و بوی ایرانی به طور جالبی احساس و شنیده میشود که میتواند برای علاقه مندان به موسیقی شناسی و حتی نوازندگان نیز مفید واقع شود.

موسیقی عراقی - موسیقی کلاسیک عراقی شباهتهای بسیاری به موسیقی ردیفی ایرانی دارد بطوریکه در بعضی مواقع گوشه های ایرانی نت به نت شنیده میشوند. تفاوتهای عمده موسیقی عراقی بعضی سازهای کوبه ای و ریتمهای آن است بطوریکه در قسمت های ضربی متوجه میشویم که این موسیقی از موسیقی ردیفی ایرانی فاصله میگیرد. پیش درآمدها که نیز که در موسیقی ملل اعراب به تقسیم مشهور میباشد نیز گاهی حال و هوایی دیگر پیدا میکند که البته در موسیقی عراقی کمتر به چشم میخورد. یکی از فرمهای جالب که در موسیقی اعراب به چشم میخورد نیز شکستن ناگهانی ریتمها و اجرای ملودیهای آوازی بر یک ریتم پایه و سپس بازگشت دوباره به ریتم اصلی میباشد ولی به نظر من از همه نکته ها جالب توجه تر سازهای است که در موسیقی کلاسیک عراقی به چشم میخورد که از آن جمله میتوان به تنبک! سنتور و کمانچه اشاره کرد!

موسیقی آذری - موسیقی آذری از موسیقی های کشورهای همسایه شاید بتوان گفت بیشترین شباهت را به موسیقی کلاسیک ایرانی دارد به طوریکه حتا در جاهایی بعضی از نوازندگان آذری حتا مدعی آن شده اند که موسیقی ایرانی از موسیقی آذری سرچشمه گرفته است!!! درست یا غلط بودن این ادعا از بحث این مقاله خارج است ولی نکته غیر قابل انکار شباهتهای بسیار این موسیقی با موسیقی ایرانی و دستگاهی است بطوریکه مثلا دستگاه شور نیز در این موسیقی بسیار نزدیک به موسیقی ایرانی نواخته میشود و مسلما تبادل های فرهنگی زیادی چه در زمینه سازهایی همچون تار و کمانچه و چه در زمینه ملودیها در طول تاریخ صورت گرفته است. نکته بسیار مهم و تفاوت عمده در این زمینه ریتمهای شاد و نشاط آوری است که در موسیقی آذری به چشم میخورد بطوریکه حتی به عنوان مثال به دستگاه شور نیز کاملا حال و هوایی دیگر داده است.

موسیقی افغانی نیز شباهتهای بسیاری به موسیقی ایرانی دارد که البته واضحترین آنها در زمینه آواز و ریشه مشترک تحریر های افغانی و پاکستانی و حتی موسیقی قوالی است. این اساس وجود تحریر به نوعی در موسیقی آوازی کلاسیک هندی نیز به نوعی دیگر دیده میشود و اساسا عده ای حتی تحریر های مغولان را نیز برگرفته از آواز ایرانی و تبادلات فرهنگی در طول تاریخ میدانند!! و البته قابل ذکر است که تکنیک و اجرای تحریر در آواز عموما از ایران به شرق دیده میشود و بعضی موسیقی شناسان معتقد بودند که این تکنیکها قبلا در موسیقی ایرانی نیز استفاده میشدند و در موسیقی ایرانی نوعهای مختلف تحریر وجود داشته است. از جمله شباهتهای دیگر ساز کوبه ای زیر بغلی است که به تنبک شباهتهایی دارد و بعضی ترانه های محلی همچون انار انار و ... است.

موسیقی تاجیکستان و ازبکستان نیز شباهتهای به موسیقی ایرانی دارد و شباهتها در زمینه ریتمها و شعر و سازها و حتی بعضی ملودیها بسیار جالب و برای محققان قابل مطالعه میباشند. شاید بعضی دوستان اجرای استاد دولتمند خلف را در تهران بیاد داشته باشند.

بهر صورت اینگونه تحقیقات برای هنرجویان و نوازندگان ایرانی بسیار مفید و حتی واجب است و ما را در شناختن هرچه بهتر موسیقی ایرانی و یافتن رمز و رموز گمشده آن یاری میکند. به امید اینکه این مقاله مورد توجهتان قرار گرفته باشد منتظر پیامهای دیگر باشید.

با تشکر

شیرزاد شریف

نگاهی به فرهنگ سازهای کوبه ای در ایران

shirzadsharif — Wed, 11 Jul 2007 05:04:18 GMT

با سلام به دوستان عزیز!

در این مقاله قصد دارم نگاهی به فرهنگ و سابقه ی اجتماعی سازهای کوبه ای و نوازندگان این سازها در ایران داشته باشم. اکثر دوستداران موسیقی ایرانی از وضعیت نابسامان تنبکنوازان قبل از زمان استاد حسین تهرانی آکاه هستند و میدانیم اساسا در جامعه نه فقط به تنبک نوازی و تنبکنواز هیج احترام و ارزشی عموم مردم قایل نمیشده اند بلکه وجود کلماتی چون مطرب , دمبکی و ... در بین اعوام تا به امروز متاسفانه مدارکی آشکار و روشن برای تمامی هنردوستان از بی توجهی جامعه هنری و غیر هنری ایران به نوازندگان تنبک و سازهای کوبه ای است.

اگر این وضعیت تاسف بار اجتماعی نوازندگان تنبک را با کشورهای همسایه همچون هند و حتی کشورهای اسلامی عربی مقایسه کنیم به لفظ هایی همچو ن {دباط ال ايقاع} Iqaat به معنی {افسر یا مامور ضربی} برخود میکنیم که نشان از فرهنگ و جایگاهی والا و احترامی خاص به نوازندگان سازهای کوبه ای در میان مردم این اجتماع دارد.

این قدر دانستن و ارزش قایل شدن برای نوازندگان سازهای کوبه ای این کشورها صددرصد در شناخته شدن این سازها در تمامی نقاط دنیا نیز نقش مهمی داشته است که البته حتما در پیشرفت هنر موسیقی ملی این مناطق نیز بی تاثیر نبوده است .

اگر به موسیقی ملی خودمان نیز بیشتر دقت بکنیم متوجه میشویم که ذات موسیقی هنری ما نیز عموما با ریتمهای شاد و پر تحرک مشکل دارد و عموما حتی چهار مضرابها و پیش درآمد ها نیز به طور خاص و زیرکانه ای از اجرای ریتمهای پرتحرک و شاد دوری جسته است. در این میان موسیقی محلی و خانقاه ی ایران که عموما موسیقی جزوی از زندگی روزمره مردم بوده است از این اصل مثتثنی است و این نکته اغلب شامل حال موسیقی شهری می بوده است که هدف از اجرای موسیقی ابتدا برای سرگرمی دربار و ... بوده است بطوریکه بسته به سلیقه ی فرمانروای حاکم , یا موسیقی در سالنهای مخفی و یا در کاخ های آکوستیکی نظیر شمس العماره و ... اجرا میشده است یا به طور کل ممنوع اعلان میشده است در حالیکه در محلات موسیقی چه در مراسم شادی و یا حتی بعضا در مراسم سوگواری نیز اجرا میشده است!!

این اجهاف و بی اعتنایی به ریتم به طور خیلی آشکاری تاثیر مستقیمی بر موسیقی ملی ایران داشته و دارد بطوریکه حتی در روایتهای مختلف ردیفها نیز میبینیم که تاکید اصلی در اجرای گوشه های آوازی و سازی بوده و میباشد و نه بسط و گسترش تصنیف سازی و آهنگسازی و حتی به عبارتی شاید بتوان گفت که اصل وجودی فلسفه ردیف با تصنیف در تضاد است !

اجرای گروهی یک ارکستر موسیقی به همراهی چندین نوازنده سازهای کوبه ای یک امر کم ندرت است و به طور کلی مطالعات و دستوری برای نحوه اجرای گروه نوازی یک ارکستر سازهای غیر کوبه ای با یک گروه نوازنده ی سازهای کوبه ای تدوین و مدون نشده است .

به امید اینکه جامعه هنری و غیر هنری ایرانی قدر نوازندگان سازهای کوبه ای خود را بیشتر بدانند و در آینده نزدیک شاهد کلماتی چون مطرب , دمبکی , همراه کننده و ... نباشیم!!

منتظر پیامهای بعدی در این ضمینه باشید!

با تشکر
شیرزاد شریف

خوش آمدید!!

shirzadsharif — Sat, 07 Jul 2007 02:25:18 GMT

با سلام به دوستان عزیز

این وببلاگ را جهت درج نظریات خویش و ارایه اخبار هنری فعالیتهای خود و دردسترس قرار دادن آن برای علاقه مندان بوجود آورده ام.

برای شروع مصاحبه خودمانی خود با رادیو ایران لس آنجلس (KIRN 670) را برای همه عزیزان در این ووبلاگ قرار میدهم.

http://www.shirzadsharif.com/mp3/kirn.mp3

با تشکر منتظر پیامهای آتی باشید!
شیرزاد شریف